Coöperaties en boerenleenbanken

Alleen sta je zwak

Een kleine boer stond tegenover machtige partijen. Op de zandgronden was de dorpswinkelier vaak tegelijk zijn leverancier, de koper van zijn boter en eieren, en zijn geldschieter.¹ En wie geld nodig had voor een koe of een stuk land, was vaak aangewezen op woekeraars. De De landbouwcrisis maakte die zwakke positie pijnlijk duidelijk.

Het idee van samenwerking kwam deels uit het buitenland. In Duitsland werkte Friedrich Wilhelm Raiffeisen in de jaren 1860 een model uit voor leenbanken van boeren.² Een Friese commissie ging in 1878 in Denemarken kijken hoe boeren daar zuivel maakten.³

Melk naar de fabriek

Rond 1880 kwam de roomafscheider op, een machine die room snel en schoon van de melk scheidt.³ Daarmee kon boter in een fabriek worden gemaakt, beter en gelijkmatiger dan op de boerderij. Volgens Van Zanden was deze machine de belangrijkste reden voor de opkomst van de zuivelfabriek.⁴ Een fabriek was te duur voor één boer, maar niet voor een groep.

Eerst kwamen er particuliere fabrieken en melkinrichtingen, die melk opkochten bij de boeren. Dat ging niet altijd eerlijk. Boeren uit het Friese Warga kregen van hun melkinrichting in Leeuwarden soms minder liters uitbetaald dan ze leverden: er zou onderweg melk zijn weggelekt.⁵ Uit onvrede begonnen ze in 1886 een eigen fabriek, de eerste coöperatieve stoomzuivelfabriek van Nederland.⁶ Het waren vooral grote boeren.⁷

Het idee verspreidde zich snel. Rond 1900 was in Friesland al ruim de helft van de zuivelfabrieken coöperatief.⁶ In het zuiden waren juist kleine boeren de pioniers. In het Limburgse Tungelroy begonnen boeren met gemiddeld drie koeien een fabriekje met handkracht.⁸ Op de zandgronden werden zulke kleine fabriekjes de regel.⁹ De leden leverden melk, deelden in de winst en hadden ieder een stem.

Een eigen bank

Ook geld werd samen geregeld. De eerste coöperatieve boerenleenbank begon in 1896 in Lonneker, bij Enschede. Ze moest kleine boeren krediet geven, zodat ook zij konden meedoen met de gezamenlijke inkoop. Leden zetten hun spaargeld in en leenden aan elkaar.¹⁰ Het bestuur bestond uit dorpsgenoten die wisten wie te vertrouwen was.

In Brabant was een geestelijke de drijvende kracht: pater Gerlacus van den Elsen, een boerenzoon uit Gemert. Hij wilde arme Brabantse boeren helpen, en richtte mee de Noordbrabantse Christelijke Boerenbond op, de NCB, en de centrale boerenleenbank in Eindhoven.¹¹ Volgens landbouweconoom Krijn Poppe bedacht hij ook het woord 'boerenleenbank'. Van den Elsen preekte dat boeren moesten sparen voor slechte tijden.¹²

De plaatselijke banken sloten zich aan bij twee centrale banken: een protestantse in Utrecht en een katholieke in Eindhoven. Die scheiding volgde de lijnen van geloof, net als de boerenbonden van die tijd. Toen die verschillen vervaagden, gingen de twee in 1972 samen op in de Rabobank.¹³

Kopen, verkopen en verwerken

Er kwamen ook aankoopverenigingen voor kunstmest, zaad en veevoer. De eerste ontstond in 1877 in het Zeeuwse Aardenburg.¹⁴ Zij lieten de kwaliteit controleren, bijvoorbeeld door een proefstation. Zie Wageningen en de voorlichting.

Tuinders richtten veilingen op. In Broek op Langedijk werd in 1887 voor het eerst groente geveild bij afslag: de prijs begon hoog en zakte, tot een koper toesloeg.¹⁵ Zo kregen telers meer grip op de prijs, en zag iedereen dezelfde prijs.

Ook akkerbouwers zochten een uitweg. In Zuidwest-Nederland teelden ze suikerbieten voor fabrieken van particulieren. Volgens Poppe spraken die fabrikanten onderling de prijs en de voorwaarden af, en had de boer maar te tekenen.¹² In 1899 richtten akkerbouwers uit Zeeuws-Vlaanderen daarom een eigen suikerfabriek op in Sas van Gent, en de leden kregen een betere prijs.¹⁶ Er volgden meer coöperatieve suikerfabrieken. Later gingen ze samen op in de Suiker Unie, nu Cosun Beet Company.^17,18

Van dorpsfabriek tot concern

De coöperaties hielpen boeren uit de crisis en maakten de Nederlandse landbouw beter georganiseerd dan in veel andere landen. De dorpscoöperaties bundelden ook hun inkoop, in het Centraal Bureau, dat later verderging als Cebeco.¹⁹ Zo'n koepel van coöperaties heet een topcoöperatie. Cebeco groeide uit tot een concern met tientallen dochterbedrijven, van veevoer en zaaizaad tot diepvrieskip en frites. Volgens Poppe hadden Nederlandse boeren zo, net als boeren in Scandinavië, een groot deel van de toeleverende en verwerkende industrie in eigen handen. Toen de leden zelf uitgroeiden tot grote bedrijven, zoals Agrifirm en ForFarmers, hadden ze de moeder niet meer nodig. Cebeco werd ontbonden.¹²

In de twintigste eeuw fuseerden de coöperaties tot steeds grotere bedrijven. Van de honderden zuivelfabrieken van rond 1950 bleven er eind jaren negentig nog maar enkele over.²⁰ Met elke fusie werd de afstand tussen het erf en de bestuurskamer groter. FrieslandCampina, Royal Cosun, Agrifirm en Royal FloraHolland zijn er voorbeelden van. Ze zijn nog altijd eigendom van hun leden: boeren en tuinders.

Alleen sta je zwak

Een kleine boer stond tegenover machtige partijen. Op de zandgronden was de dorpswinkelier vaak tegelijk zijn leverancier, de koper van zijn boter en eieren, en zijn geldschieter. De boer kocht op rekening en betaalde met zijn producten. Daardoor lette niemand goed op kwaliteit, kwamen prijsdalingen pas laat bij de boer aan, en raakte hij in slechte jaren bij de winkelier in de schuld. Elders vormden fabrikanten van aardappelmeel en suiker tijdens de crisis inkoopkartels om de prijs voor de boer te drukken.¹ De De landbouwcrisis maakte die zwakke positie pijnlijk duidelijk.

Het idee van samenwerking kwam deels uit het buitenland. In Duitsland werkte Friedrich Wilhelm Raiffeisen, burgemeester van enkele dorpen in het Westerwald, in de jaren 1860 een model uit voor leenbanken van boeren.² Een Friese commissie die in 1878 in Denemarken ging kijken, raadde nog geen gezamenlijke fabriek aan, maar betere zuivelbereiding op de boerderij.³

Melk naar de fabriek

Rond 1880 kwam de roomafscheider op, een machine die room snel en schoon van de melk scheidt.³ Daarmee kon boter in een fabriek worden gemaakt, beter en gelijkmatiger dan op de boerderij. Volgens Van Zanden was deze machine de belangrijkste reden voor de opkomst van de zuivelfabriek; de slechte naam van Nederlandse boter was eerder bijzaak.⁴ Een fabriek was te duur voor één boer, maar niet voor een groep. De coöperatie was dus niet de drijvende kracht, maar de vorm waarin boeren de voordelen van de nieuwe techniek binnenhaalden.

Eerst kwamen er particuliere fabrieken en melkinrichtingen, die melk opkochten bij de boeren. Dat ging niet altijd eerlijk. Boeren uit het Friese Warga kregen van hun melkinrichting in Leeuwarden soms minder liters uitbetaald dan ze leverden: er zou onderweg melk zijn weggelekt.⁵ Uit onvrede begonnen 23 boeren in 1886 een eigen fabriek, de eerste coöperatieve stoomzuivelfabriek van Nederland.⁶ Het waren vooral grote boeren.⁷ Rond 1900 was in Friesland al ruim de helft van de zuivelfabrieken coöperatief.⁶

In het zuiden ging het anders. In het Limburgse Tungelroy begonnen in 1892 boeren met gemiddeld drie koeien een fabriekje met handkracht.⁸ Het initiatief kwam van de dorpsonderwijzer, en een nieuw, licht type roomafscheider uit België maakte het fabriekje goedkoop. Dit 'Limburgse systeem' werd snel nagevolgd, tot in Drenthe.²² Rond 1903 draaide op de zandgronden het grootste deel van de zuivelfabrieken op handkracht.⁹ De leden leverden melk, deelden in de winst en hadden ieder een stem.

Een eigen bank

Ook geld werd samen geregeld. De eerste coöperatieve boerenleenbank begon in 1896 in Lonneker, bij Enschede. Ze moest kleine boeren krediet geven, zodat ook zij konden meedoen met de gezamenlijke inkoop. Leden zetten hun spaargeld in en leenden aan elkaar. Omdat daar veel onderling vertrouwen voor nodig was, speelden notabelen en de katholieke geestelijkheid een grote rol bij de oprichting. In het begin waren de banken vooral spaarbanken: er werd veel meer gespaard dan geleend.¹⁰

In Brabant had die beweging een gezicht: pater Gerlacus van den Elsen, een boerenzoon uit Gemert en norbertijn van de abdij van Berne. Hij was medeoprichter van de Noordbrabantse Christelijke Boerenbond (NCB) en van de centrale boerenleenbank.¹¹ Volgens landbouweconoom Krijn Poppe ontstond de bank uit een praktisch probleem. Toen de aankoopverenigingen de dorpswinkelier uitschakelden, viel ook diens krediet weg, waarmee boeren hun kunstmest in het voorjaar betaalden tot de oogst binnen was. Van den Elsen vulde dat gat met coöperatieve banken, en verrijkte de taal volgens Poppe met het woord 'boerenleenbank'. Hij preekte zuinigheid: nu het karnen naar de fabriek ging, mocht het geld niet naar luxe gaan.¹²

De plaatselijke banken sloten zich in 1898 aan bij twee centrale banken. De Raiffeisen-Bank in Utrecht had een protestantse achtergrond, de Boerenleenbank in Eindhoven een katholieke. Die scheiding volgde de lijnen van geloof, net als de boerenbonden van die tijd. Toen die verschillen vervaagden, gingen de twee in 1972 samen op in de Rabobank.¹³

Kopen, verkopen en verwerken

Er kwamen ook aankoopverenigingen voor kunstmest, zaad en veevoer. De eerste ontstond in 1877 in het Zeeuwse Aardenburg, onder de naam Welbegrepen Eigenbelang.¹⁴ Zij lieten de kwaliteit controleren, bijvoorbeeld door een proefstation. Zie Wageningen en de voorlichting. Tuinders richtten veilingen op. In 1887 werd in Broek op Langedijk voor het eerst groente geveild bij afslag: de prijs begon hoog en zakte, tot een koper toesloeg.¹⁵ Zo kregen telers meer grip op de prijs, en zag iedereen dezelfde prijs.

In de akkerbouw ging het vooral om de suikerbiet. In Zuidwest-Nederland stonden de telers tegenover een kartel van suikerfabrikanten, dat elk jaar prijs en voorwaarden vaststelde. Volgens Poppe wantrouwden beide partijen elkaar: de fabrikanten veredelden op suikergehalte, maar betaalden de boer per kilo biet, en de boeren vertrouwden de gehaltebepaling in de fabriek niet.¹² In 1899 richtten akkerbouwers uit Zeeuws-Vlaanderen daarom een eigen coöperatieve suikerfabriek op in Sas van Gent, en de leden kregen een betere prijs voor hun bieten.¹⁶ Andere coöperatieve fabrieken volgden. Later gingen ze op in de Suiker Unie, nu Cosun Beet Company.^17,18

Bevrijding met een keerzijde

Voor de kleine boer op het zand was de zuivelfabriek een omwenteling. Hij kreeg contant geld in handen en was niet langer gebonden aan de ruilhandel met de winkelier. De fabriek was vaak ook een opstap naar aankoopverenigingen, boerenleenbanken en fokverenigingen, en het aantal kleine bedrijven groeide. Voor de boerin had de verandering een prijs: het boter maken was haar domein geweest, en met dat werk verloor ze ook aanzien. Bieleman wijst op nog een keerzijde. De boeren werden afhankelijk van buitenlandse markten voor hun producten en voor veevoer en kunstmest, en de vele kleine bedrijven leverden te weinig inkomen per hoofd op.²³ Zie De trekker en de boerenexodus.

Van dorpsfabriek tot concern

Al snel bundelden de plaatselijke coöperaties hun krachten in topcoöperaties. Een sprekend voorbeeld is het Centraal Bureau, in 1899 opgericht vanuit het Nederlandsch Landbouw-Comité, omdat handelaren in kalizouten samen de prijs probeerden te bepalen.¹⁹ Volgens Poppe kocht het Bureau daarna rechtstreeks in bij het Duitse kalisyndicaat.¹² Later kwamen graanhandel en mengvoer erbij, en begin jaren zestig ging het Bureau verder als Cebeco.¹⁹ Cebeco groeide uit tot een conglomeraat met tientallen dochters, van mechanisatie en brandstof tot diepvrieskip en frites. Volgens Poppe stuurde het daarbij niet op het directe belang van de eigen leden, maar op de modernisering van de sector als geheel. Toen de lidcoöperaties zelf uitgroeiden tot grote ondernemingen als Agrifirm en ForFarmers, hadden ze de moeder niet meer nodig, en werd Cebeco ontbonden.¹²

In de twintigste eeuw fuseerden de coöperaties tot steeds grotere bedrijven. Van de honderden zuivelfabrieken van rond 1950 bleven er eind jaren negentig nog maar enkele over.²⁰ Met elke fusie werd de afstand tussen het erf en de bestuurskamer groter. FrieslandCampina, Royal Cosun, Agrifirm en Royal FloraHolland zijn nog altijd eigendom van hun leden: boeren en tuinders. Toch ziet Poppe een verschuiving: de solidariteit van het zelfhulpideaal van Raiffeisen en Van den Elsen maakte plaats voor een zakelijke verhouding, waarin vooral de uitbetalingsprijs telt.¹²