Meekrap, hennep, tabak en tulpen

Gewassen voor de nijverheid

De Republiek had een grote vloot, drukke steden en veel werkplaatsen. Die vroegen om grondstoffen. Boeren speelden daarop in. Op de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden en in West-Brabant teelden ze meekrap. De wortel van die plant leverde een rode kleurstof voor textiel. Het eiland Schouwen werd het middelpunt: daar groeide het aandeel meekrap tussen 1580 en 1650 van minder dan een tiende tot een kwart van het bouwland. De wortels werden gedroogd en tot poeder gemalen in meestoven. Eind zeventiende eeuw telde de zuidwestelijke delta er ongeveer vijftig. Het poeder ging via de stapelmarkt in Rotterdam naar het buitenland. Engeland bleef de belangrijkste afnemer.¹

In de moeilijke tijd na 1650 breidden boeren op Schouwen de dure meekrapteelt juist uit. In het topjaar 1779 stond op de helft van het tiendplichtige bouwland meekrap of een ander handelsgewas.²

In de Krimpenerwaard, de Alblasserwaard en de Lopikerwaard verbouwden boeren hennep. Dat gebeurde op kleine, zwaar bemeste hennepwerven bij de boerderij. Bijna alle mest van de koeien ging naar de hennep, en van de melk werd volvette kaas gemaakt: hennep en kaas vormden samen één bedrijf.³ In de tweede helft van de zeventiende eeuw was hennep er de hoofdzaak.⁴ De vezels gingen naar de lijnbanen, waar touw, netten en zeildoek werden gemaakt voor scheepvaart en visserij. Volgens de Italiaanse schrijver Guicciardini hing de welvaart van Woerden en Oudewater er helemaal van af. Het roten van hennep in de sloten vervuilde het water zo, dat het bestuur van de Alblasserwaard het in 1646 aan banden legde.³ Ook vlas voor linnen en koolzaad voor lampolie waren belangrijke handelsgewassen.

Tabak op het zand

Rond 1620 haalden Amsterdamse kooplieden boeren op de westelijke Veluwe over om tabak te telen. Eerst was dat een buffer voor de onregelmatige aanvoer van overzee, maar het werd al snel een eigen bedrijfstak. Rond 1650 werd tabak geteeld bij onder meer Amersfoort, Nijkerk, Rhenen, Wageningen en Arnhem.⁵ Het was arbeidsintensief werk dat veel mest vroeg, maar op een klein stuk grond kon je er relatief veel mee verdienen. Kort na 1700 hadden zo'n 2.000 telers alleen al op de Veluwe minstens 1.700 hectare tabak. In geld was de oogst toen ongeveer evenveel waard als alle kaas uit Noord-Holland.⁶

De teelt draaide vaak op deelpacht. De grondeigenaar leverde mest en voorschotten en regelde de verkoop, en de teler gaf de helft van de oogst af. Zo konden ook keuters zonder spaargeld meedoen.⁶ Na 1760 verdrong tabak uit de Britse koloniën de Nederlandse tabak steeds meer.⁶

De tulpenmanie

De tulp kwam in de late zestiende eeuw uit het Ottomaanse Rijk naar de Nederlanden. In 1593 kreeg de botanicus Carolus Clusius in Leiden, waar hij de hortus inrichtte, de eerste tulpen.⁷ Bijzondere, gevlamde tulpen werden een geliefd verzamelobject van rijke burgers. Kwekers rond Haarlem vermeerderden de bollen.

In 1636 ontstond een koortsachtige handel. Mensen kochten bollen die nog in de grond zaten, op papier. Die handel speelde zich vaak af in herbergen, in groepjes handelaren die collegies heetten.⁸ Voor zeldzame bollen werden bedragen genoemd die hoger lagen dan de prijs van een grachtenhuis, toen zo'n 3.000 tot 5.000 gulden. Op 5 februari 1637 werden in Alkmaar de bollen van de overleden herbergier Wouter Winckel geveild. De hele veiling bracht ongeveer 90.000 gulden op.⁷

Toen waren de prijzen in Haarlem al aan het vallen. Op 3 februari 1637 vonden kopers daar ineens niet meer. De prijzen stortten in, en de meeste contracten werden nooit uitbetaald.^7,8

Historici zijn het er nu over eens dat de gevolgen kleiner waren dan het verhaal later deed geloven. Anne Goldgar vond maar een handvol handelaren die daarna in geldnood kwamen.⁸ De bollenhandel zelf bleef bestaan, als specialiteit van een kleine groep.⁹ Toch werd de tulpenmanie het bekendste voorbeeld van een speculatiebubbel.

Kansen en risico's

Handelsgewassen lieten zien hoe sterk de Nederlandse boer al eeuwen op de markt gericht was, ook op de internationale markt. Hij teelde wat geld opbracht, en paste zich aan als prijzen veranderden. Dat gaf kansen, maar ook kwetsbaarheid.

In 1868 slaagden de Duitse chemici Carl Graebe en Carl Liebermann erin de rode kleurstof uit meekrap, alizarine, kunstmatig te maken.¹⁰ De prijs van meekrap zakte van 30 gulden per 50 kilo in 1869 naar 12 gulden in 1876. In Zeeland werd in 1872–1873 nog 3.400 hectare meekrap geoogst, in 1880 nog maar 133 hectare. Op de lange duur bracht de suikerbiet verlichting.¹¹

Hennep kromp al na 1730, toen landen als Engeland en Zweden hun markt afschermden en Russisch zeildoek de concurrentie aanging. Kaas nam steeds meer de plaats in.⁴ Eind negentiende eeuw was de hennepteelt vrijwel verdwenen.¹² De bloembollen bleven en groeiden uit tot een wereldwijde sector.

Waarom boeren voor de markt gingen telen

De Republiek had een grote vloot, drukke steden en veel werkplaatsen. Die vroegen om grondstoffen, en boeren speelden daarop in. Tegelijk kwamen grote hoeveelheden graan per schip uit het Oostzeegebied naar Amsterdam. Daardoor stegen de graanprijzen in Holland minder hard dan elders in Europa, terwijl boter en vlees juist sneller duurder werden.²³ Historicus Jan de Vries merkt droog op dat je van boter, kaas en kool alleen niet kunt leven, en van hennep, meekrap, vlas en koolzaad al helemaal niet. Zonder graaninvoer was deze specialisatie, het toeleggen op een paar producten voor de markt, onmogelijk geweest.¹⁶

De omschakeling begon vroeg. Al in 1514 teelden dorpen bij Leiden vlas, werd in en rond de Krimpenerwaard hennep verbouwd en hadden dorpen in het zuidoosten van Holland veel hop. Zoveel boeren stapten over van tarwe, rogge, gerst en haver naar koolzaad, vlas, hennep en hop, dat keizer Karel V in 1529 moest uitleggen hoe het zat met de tiende, een heffing op de oogst. Wie alleen recht had op de 'grote tiende' van het graan, zag zijn inkomsten namelijk verdwijnen.¹⁵

Meekrap uit de delta

Op de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden en in West-Brabant teelden boeren meekrap. De wortel van die plant leverde een rode kleurstof voor textiel. Het eiland Schouwen werd het middelpunt: daar groeide het aandeel meekrap tussen 1580 en 1650 van minder dan een tiende tot een kwart van het bouwland. De wortels werden gedroogd en tot poeder gemalen in meestoven. Eind zeventiende eeuw telde de zuidwestelijke delta er ongeveer vijftig. Het poeder ging via de stapelmarkt in Rotterdam naar het buitenland. Engeland bleef de belangrijkste afnemer.¹ Begin achttiende eeuw bracht de delta jaarlijks gemiddeld ruim vijf miljoen kilo meekrap voort, met een waarde van zo'n 2,5 miljoen gulden.²²

Opvallend is dat boeren op Schouwen de dure meekrapteelt juist uitbreidden in de moeilijke tijd na 1650. In het topjaar 1779 stond op de helft van het tiendplichtige bouwland meekrap of een ander handelsgewas.² Dat past in een patroon dat de Wageningse historicus Slicher van Bath voor heel West-Europa beschreef. Als graan weinig opbracht, schakelden boeren over op vee en op handelsgewassen als vlas, hennep, hop, oliezaden en verfplanten zoals meekrap.²⁰

Hennep en kaas in de waarden

In de Krimpenerwaard, de Alblasserwaard en de Lopikerwaard verbouwden boeren hennep. Dat gebeurde op kleine, zwaar bemeste hennepwerven bij de boerderij. Bijna alle mest van de koeien ging naar de hennep, en van de melk werd volvette kaas gemaakt: hennep en kaas vormden samen één bedrijf.³ In de tweede helft van de zeventiende eeuw was hennep er de hoofdzaak.⁴ In 1726 produceerde de hele Krimpenerwaard 1,3 miljoen kilo hennep.²²

De vezels gingen naar de lijnbanen, waar touw, netten en zeildoek werden gemaakt voor scheepvaart en visserij. Volgens de Italiaanse schrijver Guicciardini hing de welvaart van Woerden en Oudewater er helemaal van af. Het roten van hennep in de sloten vervuilde het water zo, dat het bestuur van de Alblasserwaard het in 1646 aan banden legde.³

Ook vlas voor linnen en koolzaad voor lampolie waren belangrijke handelsgewassen.

Tabak op het zand en in de Betuwe

Rond 1620 haalden Amsterdamse kooplieden boeren op de westelijke Veluwe over om tabak te telen. Eerst was dat een buffer voor de onregelmatige aanvoer van overzee, maar het werd al snel een eigen bedrijfstak. Rond 1650 werd tabak geteeld bij onder meer Amersfoort, Nijkerk, Rhenen, Wageningen en Arnhem.⁵ Het was arbeidsintensief werk, maar op een klein stuk grond kon je er relatief veel mee verdienen. De teelt vroeg ongekende hoeveelheden schapenmest, die per schip van ver werd aangevoerd.²¹ Kort na 1700 hadden zo'n 2.000 telers alleen al op de Veluwe minstens 1.700 hectare tabak. In geld was de oogst toen ongeveer evenveel waard als alle kaas uit Noord-Holland.⁶ Na 1670 verspreidde de tabak zich ook over het oostelijk rivierengebied.¹⁸

De teelt draaide vaak op deelpacht. De grondeigenaar leverde mest en voorschotten en regelde de verkoop, en de teler gaf de helft van de oogst af. Zo konden ook keuters zonder spaargeld meedoen.⁶ Over zulke pachtvormen verschillen historici van mening. De Vries zag deelpacht, met Frankrijk als voorbeeld, als een stelsel waarin pachter noch eigenaar wilde investeren.¹⁹ Bieleman wijst er juist op dat deelteelt de tabak groot maakte. Grote boeren compenseerden er hun dalende inkomen mee, en de 'tabakkers' vormden een eigen groep tussen boer en landarbeider. In het Betuwse ambt Valburg was in 1750 bijna een kwart van de huishoudens tabakker.¹⁸

Na 1760 verdrong tabak uit de Britse koloniën de Nederlandse tabak steeds meer.⁶

De tulpenmanie

De tulp kwam in de late zestiende eeuw uit het Ottomaanse Rijk naar de Nederlanden. In 1593 kreeg de botanicus Carolus Clusius in Leiden, waar hij de hortus inrichtte, de eerste tulpen.⁷ Bijzondere, gevlamde tulpen werden een geliefd verzamelobject van rijke burgers. Kwekers rond Haarlem vermeerderden de bollen.

In 1636 ontstond een koortsachtige handel. Mensen kochten bollen die nog in de grond zaten, op papier. Die handel speelde zich vaak af in herbergen, in groepjes handelaren die collegies heetten.⁸ Voor zeldzame bollen werden bedragen genoemd die hoger lagen dan de prijs van een grachtenhuis, toen zo'n 3.000 tot 5.000 gulden. Op 5 februari 1637 werden in Alkmaar de bollen van de overleden herbergier Wouter Winckel geveild. De hele veiling bracht ongeveer 90.000 gulden op.⁷ Toen waren de prijzen in Haarlem al aan het vallen. Op 3 februari 1637 vonden kopers daar ineens niet meer. De prijzen stortten in, en de meeste contracten werden nooit uitbetaald.^7,8

Historici zijn het er nu over eens dat de gevolgen kleiner waren dan het verhaal later deed geloven. Anne Goldgar vond maar een handvol handelaren die daarna in geldnood kwamen.⁸ De bollenhandel zelf bleef bestaan, als specialiteit van een kleine groep.⁹ Toch werd de tulpenmanie het bekendste voorbeeld van een speculatiebubbel.

Kansen en risico's

Handelsgewassen lieten zien hoe sterk de Nederlandse boer al eeuwen op de markt gericht was, ook op de internationale markt. Hij teelde wat geld opbracht, en paste zich aan als prijzen veranderden. Dat gaf kansen, maar ook kwetsbaarheid.

Hennep kromp al na 1730, toen landen als Engeland en Zweden hun markt afschermden en Russisch zeildoek de concurrentie aanging. Kaas nam steeds meer de plaats in.⁴ Eind negentiende eeuw was de hennepteelt vrijwel verdwenen.¹² De meekrap kreeg eerst te maken met garancine, een Frans fabrieksproduct uit 1826 dat drie keer zo sterk kleurde als meekrappoeder. Zeeuwse handelaren gingen het zelf maken, zodat de schade tijdelijk bleef. Rond 1870 waren er minstens 144 meestoven en garancinefabrieken.¹⁷

Tegen de volgende vinding was geen verweer. In 1868 slaagden de Duitse chemici Carl Graebe en Carl Liebermann erin de rode kleurstof uit meekrap, alizarine, kunstmatig te maken.¹⁰ De prijs van meekrap zakte van 30 gulden per 50 kilo in 1869 naar 12 gulden in 1876. In Zeeland werd in 1872–1873 nog 3.400 hectare meekrap geoogst, in 1880 nog maar 133 hectare. Op de lange duur bracht de suikerbiet verlichting.¹¹ De bloembollen bleven en groeiden uit tot een wereldwijde sector.