De eerste boeren

Een uitvinding van ver weg

Landbouw is niet in Nederland bedacht. Ruim tienduizend jaar geleden begonnen mensen in het Midden-Oosten wilde grassen te zaaien en wilde dieren te houden. Daaruit ontstonden graansoorten als emmer en eenkoorn, en huisdieren als rund, schaap, geit en varken.¹ In de duizenden jaren daarna verspreidde de landbouw zich over Europa. DNA-onderzoek laat zien dat dit vooral gebeurde doordat boerenfamilies zelf verhuisden, generatie na generatie.

De Bandkeramiek in Limburg

Rond 5300 v.Chr. bereikten die boeren het zuiden van Limburg. Archeologen noemen hen de Bandkeramische cultuur, naar de banden die ze in hun potten krasten. Ze kozen de vruchtbare lössgrond van het Graetheideplateau, onder meer bij Elsloo, Geleen, Stein en Sittard. Löss is fijn, door de wind afgezet stof uit de laatste ijstijd. Het is makkelijk te bewerken en houdt goed water vast. De oudste fase van het dorp bij Geleen dateert van 5300 tot 5100 v.Chr.²

Ze bouwden lange houten huizen. In Geleen waren die 4 tot 7 meter breed en meestal zo'n 15 meter lang; de grootste waren ruim 30 meter.³ De wanden waren van vlechtwerk met leem, het dak rustte op rijen zware palen. Met stenen dissels kapten ze open plekken in het bos. Daar verbouwden ze emmer en eenkoorn, erwten, linzen, vlas en maanzaad. Emmer was veel belangrijker dan eenkoorn.¹ Ze hielden vooral runderen.

Bij Elsloo ligt het oudste bekende grafveld van Nederland, van rond 5100 tot 4950 v.Chr. Uit de grafgiften blijkt dat de taken misschien minder strikt verdeeld waren dan lang gedacht: pijlspitsen en stenen bijlen liggen ook in graven van vrouwen.⁴ Rond 4950 v.Chr. verdwijnt de Bandkeramiek uit Limburg.⁵ Waarom precies, weten we niet goed.

Jagers die boer werden

In het noorden ging het anders. Daar woonden jagers en vissers in een waterrijke delta. Op rivierduinen bij Hardinxveld-Giessendam vonden archeologen kampen uit ongeveer 5500 tot 4250 v.Chr. Tussen 5100 en 4800 v.Chr. maakten de bewoners er zelf aardewerk. In de jongste laag van de vindplaats De Bruin, van rond 4450 tot 4250 v.Chr., liggen botten van een paar schapen of geiten: de oudste zekere huisdieren in het natte deltagebied. Kleine runderen en varkens waren er misschien ook al tam. Het ging om een paar dieren tussen veel wild.⁶

Archeologen noemen deze mensen de Swifterbantcultuur, naar een vindplaats in het huidige Flevoland. Daar woonden ze op de oevers van kreken. Ze jaagden, visten en verzamelden, maar namen in de loop van eeuwen ook elementen van de boeren over: eerst aardewerk, daarna vee en kleine akkers.

Bij opgravingen in Swifterbant tussen 2005 en 2007 vonden onderzoekers akkerlagen van rond 4300 tot 4000 v.Chr.⁷ Ze vonden minstens vijf lagen boven elkaar die met een handwerktuig waren bewerkt. Lang zagen archeologen deze mensen als half jager, half boer. De onderzoekers van de akkers denken dat akkerbouw er al een vast deel van het bestaan was.⁸ Wel duurde de overgang naar volledige landbouw in het noorden als geheel ruim duizend jaar.

Ploegen en hunebedden

Na 4000 v.Chr. werd de landbouw in het noorden en westen steviger. In Drenthe bouwden mensen van de Trechterbekercultuur tussen ongeveer 3350 en 3050 v.Chr. de hunebedden: gemeenschappelijke graven van zwerfkeien.⁹ Ze waren boeren die op een vaste plek woonden, in kleine dorpjes, en graan, erwten en linzen verbouwden.¹⁰ Jacht en visserij bleven daarnaast belangrijk.

In het westen leefden mensen van de Vlaardingengroep op kwelders en oeverwallen. Bij Hellevoetsluis vonden archeologen krassen van een eergetouw: een eenvoudige ploeg die de grond openkrast maar niet omkeert. Er groeiden emmer en gerst, en er liepen runderen, varkens, schapen en geiten.

Een nieuwe band met de bodem

Met de landbouw veranderde veel. Mensen bleven op één plek wonen. Er was meer voedsel, en de bevolking groeide. Maar boeren werden ook afhankelijk van het weer, van de oogst en van de vruchtbaarheid van hun grond.

Een akker raakt na jaren uitgeput. De eerste boeren trokken dan verder of lieten het land rusten. Hoe je de bodem vruchtbaar houdt, werd vanaf toen een vraag die nooit meer verdween. Ook kwamen er nieuwe risico's: ziektes gingen makkelijker over nu mensen en vee dicht bij elkaar leefden.

Een uitvinding van ver weg

Landbouw is niet in Nederland bedacht. Ruim tienduizend jaar geleden begonnen mensen in het Midden-Oosten wilde grassen te zaaien en wilde dieren bij zich te houden. Door generatie na generatie de bruikbaarste planten en de handelbaarste dieren te kiezen, ontstonden graansoorten als emmer en eenkoorn, en huisdieren als rund, schaap, geit en varken.¹ Archeologen noemen dat proces domesticatie: het tam maken en veredelen van planten en dieren, totdat ze voor hun voortbestaan van de mens afhankelijk zijn.

In de duizenden jaren daarna verspreidde de landbouw zich over Europa. Lang hebben archeologen gediscussieerd over de vraag of vooral de kennis zich verspreidde of vooral de mensen. DNA-onderzoek wijst nu op het tweede: het waren in de eerste plaats boerenfamilies zelf die verhuisden, generatie na generatie, en zo nieuwe gebieden in gebruik namen.

Bandkeramische boeren op de löss

Rond 5300 v.Chr. bereikten die boeren het zuiden van Limburg. Archeologen noemen hen de Bandkeramische cultuur, naar de banden die ze in hun potten krasten. Ze kozen heel gericht de vruchtbare lössgrond van het Graetheideplateau, onder meer bij Elsloo, Geleen, Stein en Sittard. Löss is fijn, door de wind afgezet stof uit de laatste ijstijd. Het is met eenvoudig gereedschap goed te bewerken en houdt veel water vast, zodat gewassen ook in een droge zomer doorgroeien. De oudste fase van het dorp bij Geleen dateert van 5300 tot 5100 v.Chr.²

Ze bouwden lange houten huizen. In Geleen waren die 4 tot 7 meter breed en meestal zo'n 15 meter lang; de grootste waren ruim 30 meter.³ De wanden waren van vlechtwerk met leem, het dak rustte op rijen zware palen. Met stenen dissels kapten ze open plekken in het bos. Daar verbouwden ze emmer en eenkoorn, erwten, linzen, vlas en maanzaad, waarbij emmer veel belangrijker was dan eenkoorn.¹ Van hun vee waren runderen verreweg het belangrijkst. Het ging dus om een compleet pakket van gewassen, dieren, bouwtechniek en gereedschap, dat de nieuwkomers vrijwel in zijn geheel meebrachten.

Bij Elsloo ligt het oudste bekende grafveld van Nederland, van rond 5100 tot 4950 v.Chr. Uit de grafgiften blijkt dat de taken tussen mannen en vrouwen misschien minder strikt verdeeld waren dan lang werd aangenomen: pijlspitsen en stenen bijlen liggen ook in graven van vrouwen.⁴ Rond 4950 v.Chr. verdwijnt de Bandkeramiek uit Limburg.⁵ Waarom precies, is nog altijd onduidelijk.

Jagers die boer werden

In het noorden verliep de overgang naar landbouw, die archeologen neolithisering noemen, heel anders. Daar woonden jagers en vissers in een waterrijke delta, die hun een gevarieerd en betrouwbaar voedselaanbod bood. Op rivierduinen bij Hardinxveld-Giessendam vonden archeologen kampen uit ongeveer 5500 tot 4250 v.Chr. Tussen 5100 en 4800 v.Chr. maakten de bewoners er zelf aardewerk. In de jongste laag van de vindplaats De Bruin, van rond 4450 tot 4250 v.Chr., liggen botten van een paar schapen of geiten: de oudste zekere huisdieren in het natte deltagebied. Kleine runderen en varkens waren er misschien ook al tam. Het ging om een paar dieren tussen veel wild.⁶

Archeologen noemen deze mensen de Swifterbantcultuur, naar een vindplaats in het huidige Flevoland. Daar woonden ze op de oevers van kreken. Ze bleven jagen, vissen en verzamelen, maar namen in de loop van eeuwen stap voor stap elementen van de boeren over: eerst aardewerk, daarna vee en kleine akkers. Hier was het dus niet een nieuwe bevolking die de landbouw bracht, maar een bestaande bevolking die koos wat in haar eigen bestaan paste.

Bij opgravingen in Swifterbant tussen 2005 en 2007 vonden onderzoekers akkerlagen van rond 4300 tot 4000 v.Chr.⁷ Ze vonden minstens vijf lagen boven elkaar die met een handwerktuig waren bewerkt. Dat raakt aan een debat onder archeologen. Lang zagen zij de Swifterbantmensen als half jager, half boer, voor wie akkerbouw een bijzaak was. De onderzoekers van de akkers concluderen daarentegen dat akkerbouw er al een vast en systematisch onderdeel van het bestaan was.⁸ Hoe dan ook duurde de overgang naar een volledig agrarisch bestaan in het noorden als geheel ruim duizend jaar.

Ploegen en hunebedden

Na 4000 v.Chr. werd de landbouw in het noorden en westen steviger verankerd. In Drenthe bouwden mensen van de Trechterbekercultuur tussen ongeveer 3350 en 3050 v.Chr. de hunebedden: gemeenschappelijke graven van zwerfkeien.⁹ Het waren boeren die op een vaste plek woonden, in kleine dorpjes, en graan, erwten en linzen verbouwden.¹⁰ Jacht en visserij bleven daarnaast een belangrijke aanvulling. Zulke monumenten laten zien dat een gemeenschap zich aan een plek had gebonden.

In het westen leefden mensen van de Vlaardingengroep op kwelders en oeverwallen. Bij Hellevoetsluis vonden archeologen krassen van een eergetouw: een eenvoudige ploeg die de grond openkrast maar niet omkeert. Er groeiden emmer en gerst, en er liepen runderen, varkens, schapen en geiten.

Een nieuwe band met de bodem

Met de landbouw veranderde de verhouding tussen mensen en hun omgeving ingrijpend. Een volk van jagers heeft zeer uitgestrekte jachtgebieden nodig; waar landbouw wordt bedreven, kunnen veel meer mensen op hetzelfde oppervlak leven.¹² Mensen bleven op één plek wonen, er was meer voedsel, en de bevolking groeide. Tegelijk werden boeren afhankelijk van het weer, van de oogst en van de vruchtbaarheid van hun grond.

Een akker raakt na jaren uitgeput. De landbouwhistoricus Slicher van Bath onderscheidde drie manieren om de vruchtbaarheid te herstellen: het land lange tijd laten rusten, het af en toe een jaar braak laten liggen en dan bemesten met stalmest, of er een laag plaggen met mest op brengen.¹² De eerste boeren werkten nog vooral op de eerste manier: ze lieten het land rusten of trokken verder. Hoe je de bodem vruchtbaar houdt, werd vanaf toen een vraag die nooit meer verdween. Ook kwamen er nieuwe risico's: ziektes gingen makkelijker over nu mensen en vee dicht bij elkaar leefden.