Het melkquotum

Te veel melk

Het Europese landbouwbeleid garandeerde boeren een minimumprijs voor hun melk en boter. Wat de markt niet afnam, kocht de Gemeenschap op. Boeren melkten dus steeds meer. Koeien werden beter gevoerd, met krachtvoer waarin onder meer soja zat. Een koe kreeg in de jaren vijftig zo'n 800 kilo krachtvoer per jaar, eind jaren zeventig meer dan 2.200 kilo.¹ Zie Het gat van Rotterdam. Ook kunstmest op het grasland en betere fokkerij droegen bij. De Nederlandse regering nam de overschotten daarbij min of meer bewust op de koop toe: meer productie moest het inkomen van de boer en de positie van de sector op peil houden.²

Begin jaren tachtig lagen er in koelhuizen enorme voorraden boter en melkpoeder. Men sprak van de boterberg en de melkplas.³ De opslag kostte Europa veel geld. Wat niet in Europa werd verkocht, ging met exportsubsidies tegen lage prijzen naar de wereldmarkt. Critici vonden dat dit de markt verstoorde voor boeren in andere landen, ook in ontwikkelingslanden.⁴ In 1983 en 1984 liepen er in Nederland zo'n 2,5 miljoen melkkoeien rond, meer dan ooit.⁵ Het beleid moest anders.

De superheffing

Al in 1979 had de Europese Commissie voorgesteld om melk boven een bepaalde drempel te belasten.⁶ In 1984 werd het zover. Elk land kreeg een totale hoeveelheid melk, en elke boer een eigen deel: zijn quotum. Voor Nederlandse melkveehouders werd dat gekoppeld aan wat ze in de jaren 1981–1983 hadden geleverd.⁷ Voor vrijwel alle boeren betekende dat minder melk leveren dan ze gewend waren.⁶

Wie meer leverde dan zijn quotum, moest een superheffing betalen. Die was zo hoog dat overproductie geen zin meer had. Aan het eind bedroeg de heffing 28 cent per liter.³ Voor veel boeren kwam het besluit als een schok. Sommigen hadden net geïnvesteerd in een nieuwe stal of meer koeien, en zaten nu vast aan een grens.

Het quotum werd in kilo's melk uitgedrukt, maar ook het vetgehalte telde mee. Wie vettere melk leverde dan zijn referentie, mocht minder kilo's leveren. Wie magere melk had, mocht er meer leveren. In 1990 lag het Nederlandse quotum rond de 11 miljard kilo.⁴

Melk op papier

Het quotum werd al snel een handelswaar. Een boer die wilde groeien, moest quotum kopen of leasen van een collega die stopte. De prijzen liepen op. Voor een jonge boer die het bedrijf overnam, kon het quotum een groot deel van de schuld vormen.

Zo betaalde de sector over de jaren heen veel geld voor het recht om te produceren. Voor stoppende boeren was de verkoop van hun quotum vaak een soort pensioen. Blijvende boeren werden groter. Begin jaren vijftig telde Nederland bijna 203.000 melkveehouders, in 2000 nog 29.467.⁸ Zie ook De trekker en de boerenexodus.

Meer melk per koe

Omdat de hoeveelheid melk vastlag, zochten boeren winst in efficiëntie. Ze molken dezelfde hoeveelheid met zo min mogelijk koeien. De fokkerij richtte zich op meer melk van een lichtere koe, die minder voer nodig had. De melkveestapel kromp flink. In 2000 stonden er op de zandgronden weer ongeveer evenveel koeien per hectare als vóór 1965.⁶ Midden jaren tachtig verschenen ook de eerste proefmodellen van de melkrobot.⁹ Zuivelcoöperaties fuseerden en richtten zich op producten met meer waarde, zoals kaas en babyvoeding.

Een zachte landing

In 2007 besloot de Europese Unie het quotum in 2015 af te schaffen, onder meer omdat de vraag naar zuivel buiten Europa groeide.³ Vanaf 2009 ging het quotum elk jaar met 1 procent omhoog. Europa noemde dat een zachte landing. Boeren moesten zo kunnen wennen aan meer marktwerking. In 2013 lag het Nederlandse quotum rond de 12 miljard kilo.⁴

Na ruim dertig jaar verdween het quotum op 1 april 2015.⁴ Wat daarna gebeurde, staat in Einde melkquotum, begin fosfaatrechten: de melkproductie groeide en liep tegen nieuwe grenzen aan, dit keer van mest en milieu.

Prijsgaranties en overschotten

Het Europese landbouwbeleid garandeerde boeren een minimumprijs voor hun melk en boter. Wat de markt niet afnam, kocht de Gemeenschap op. Zo'n prijsgarantie gaf zekerheid, maar remde de productie niet af: elke extra liter leverde gegarandeerd geld op. Boeren melkten dus steeds meer. Koeien werden beter gevoerd, met krachtvoer waarin onder meer soja zat. Een koe kreeg in de jaren vijftig zo'n 800 kilo krachtvoer per jaar, eind jaren zeventig meer dan 2.200 kilo.¹ Zie Het gat van Rotterdam. Ook kunstmest op het grasland en betere fokkerij droegen bij.

De Nederlandse regering nam de overschotten daarbij min of meer bewust op de koop toe. Meer productie en een hogere productiviteit moesten het inkomen van de boer en de economische positie van de sector op peil houden. Om dezelfde reden richtte het beleid zich vanaf de tweede helft van de jaren zeventig doelbewust op de concurrentie met de andere lidstaten.² In de jaren zeventig werd het probleem van de overschotten daardoor steeds groter, niet alleen in Nederland, maar in heel Europa, en niet alleen in de zuivel, maar ook in de akkerbouw.²

De melkplas

Begin jaren tachtig lagen er in koelhuizen enorme voorraden boter en melkpoeder. Men sprak van de boterberg en de melkplas.³ De opslag kostte Europa veel geld. Wat niet in Europa werd verkocht, ging met exportsubsidies tegen lage prijzen naar de wereldmarkt, want de Europese prijs lag boven de wereldmarktprijs.⁴ Critici vonden dat dit de markt verstoorde voor boeren in andere landen, ook in ontwikkelingslanden.⁴ In 1983 en 1984 liepen er in Nederland zo'n 2,5 miljoen melkkoeien rond, meer dan ooit.⁵

Die groei was regionaal ongelijk verdeeld. Het zwaartepunt van de melkveehouderij verschoof van de oude veeteeltgebieden in Holland, Utrecht en Friesland naar de zandgronden. In Overijssel en Brabant steeg het aantal melkkoeien per 100 hectare grasland en voedergewassen van 108 en 117 in 1950 naar 203 en 201 in 1984.⁶ Dat had ook gevolgen voor de hoeveelheid mest op die zandgronden, zie Het mestprobleem en zure regen.

De superheffing

Al in 1979 had de Europese Commissie voorgesteld om melk boven een bepaalde drempel te belasten.⁶ In 1984 werd het zover. Bieleman noemt het een waterscheiding in de melkveehouderij.⁶ Elk land kreeg een totale hoeveelheid melk, en elke boer een eigen deel: zijn quotum. Voor Nederlandse melkveehouders werd dat gekoppeld aan wat ze in de jaren 1981–1983 hadden geleverd.⁷ Voor vrijwel alle boeren betekende dat minder melk leveren dan ze gewend waren.⁶

Wie meer leverde dan zijn quotum, moest een superheffing betalen. Die was zo hoog dat overproductie geen zin meer had. Aan het eind bedroeg de heffing 28 cent per liter.³ Voor veel boeren kwam het besluit als een schok. Sommigen hadden net geïnvesteerd in een nieuwe stal of meer koeien, en zaten nu vast aan een grens.

Het quotum werd in kilo's melk uitgedrukt, maar ook het vetgehalte telde mee. Elk quotum had een vetreferentie. Wie vettere melk leverde dan zijn referentie, mocht minder kilo's leveren; wie magere melk had, mocht er meer leveren.⁴ In 1990 lag het Nederlandse quotum rond de 11 miljard kilo.⁴

Melk op papier

Het quotum mocht binnen het land vrij van de ene boer naar de andere gaan, tijdelijk via lease of blijvend via verkoop.⁴ Het werd al snel een handelswaar. Een boer die wilde groeien, moest quotum kopen of leasen van een collega die stopte. De prijzen liepen op. Voor een jonge boer die het bedrijf overnam, kon het quotum een groot deel van de schuld vormen.

Zo betaalde de sector over de jaren heen veel geld voor het recht om te produceren. Economen noemen zoiets kapitalisatie: de waarde van een beperking wordt een bezit dat geld kost en geld oplevert. Voor stoppende boeren was de verkoop van hun quotum vaak een soort pensioen. Blijvende boeren werden groter. Begin jaren vijftig telde Nederland bijna 203.000 melkveehouders, in 2000 nog 29.467. Toen had bijna de helft van hen vijftig koeien of meer, terwijl in de jaren vijftig ruim driekwart van de melkveehouders minder dan tien koeien had.⁸ Zie ook De trekker en de boerenexodus.

Meer melk per koe

Omdat de hoeveelheid melk vastlag, zochten boeren winst in efficiëntie. Om de kosten te drukken en het inkomen te behouden, molken ze dezelfde hoeveelheid met zo min mogelijk koeien. De fokkerij richtte zich op meer melk van een lichtere koe, die minder voer nodig had. De melkveestapel kromp flink. In 2000 stonden er op de zandgronden weer ongeveer evenveel koeien per hectare als vóór 1965.⁶ Tegelijk daalde het werk per koe sterk: van ongeveer 330 naar ongeveer 45 manuren per jaar, dankzij investeringen in machines en stallen en betere fokdieren.⁸

Ook de techniek veranderde verder. In de jaren zeventig en tachtig namen de eerste computers het verdelen van krachtvoer en het registreren van de melkgift per koe over, en midden jaren tachtig verschenen de eerste proefmodellen van de melkrobot.⁹ Zuivelcoöperaties fuseerden en richtten zich op producten met meer waarde, zoals kaas en babyvoeding.

Een zachte landing

In 2007 besloot de Europese Unie het quotum in 2015 af te schaffen, onder meer omdat de vraag naar zuivel buiten Europa groeide.³ Ook de kritiek op Europese landbouwsubsidies en exportsteun speelde mee.⁴ Na een eenmalige verhoging met 2,5 procent in 2008 ging het quotum vanaf 2009 elk jaar met 1 procent omhoog.⁴ Europa noemde dat een zachte landing. Boeren moesten zo kunnen wennen aan meer marktwerking. In 2013 lag het Nederlandse quotum rond de 12 miljard kilo.⁴

Na ruim dertig jaar verdween het quotum op 1 april 2015.⁴ Wat daarna gebeurde, staat in Einde melkquotum, begin fosfaatrechten: de melkproductie groeide en liep tegen nieuwe grenzen aan, dit keer van mest en milieu.