De geordende landbouw

Eén sector, één stem

Na de oorlog wilde de overheid de economie niet aan de vrije markt overlaten. Ondernemers en werknemers moesten samen hun sector besturen, met wettelijke bevoegdheden. De basis daarvoor werd de Wet op de bedrijfsorganisatie van 1950. Die maakte product- en bedrijfschappen mogelijk. Minister van Economische Zaken Jan van den Brink bracht de wet tot stand, samen met onder anderen landbouwminister Sicco Mansholt.¹

In de landbouw lag de basis al klaar. Er waren drie boerenorganisaties: een algemene, een katholieke en een protestants-christelijke.² Kort na de bevrijding gingen zij met de landarbeidersbonden samenwerken. In 1954 kreeg die samenwerking een wettelijke basis als het Landbouwschap. Elke boer en elke landarbeider gold als lid, en het Landbouwschap mocht regels maken voor de hele sector.³

Volgens landbouwkundige en historicus André Hoogendijk was Mansholt de drijvende kracht achter het Landbouwschap. Hij noemt de verplichte samenwerking een praktische en goedkope manier om honderdduizenden boeren met één stem te laten spreken.⁴ Het idee van een verplichte ordening had wortels in de crisisjaren, zie De Landbouwcrisiswet.

Wat de schappen deden

Naast het Landbouwschap kwamen er productschappen: één per product, van boer tot fabriek, bijvoorbeeld voor zuivel, akkerbouw of vee en vlees. De schappen mochten regels maken die voor iedereen in de sector golden, en ze mochten heffingen opleggen. Met dat geld betaalden ze gezamenlijk onderzoek, voorlichting en promotie, en de bestrijding van dierziekten.⁵

Daarnaast voerden de schappen taken uit voor de overheid, steeds vaker op grond van Europese regels.⁵ Zo voerde het Productschap Zuivel de superheffing van het Het melkquotum uit.⁶ Volgens Hoogendijk konden de schappen ook afspraken binnen een sector met kracht van wet vastleggen. Dan moesten ook de achterblijvers meedoen.⁴

Het Landbouwschap werd nooit populair, mede door het verplichte lidmaatschap. Toch groeide het uit tot een machtig bolwerk van de boeren.⁷ Voor de overheid was dat handig: wie iets wilde regelen, had één gesprekspartner die het ook kon uitvoeren.⁴

De vrije boeren

Niet elke boer wilde meedoen. Volgens landbouweconoom Krijn Poppe voelde de heffing vooral voor boeren zonder lidmaatschap van een boerenorganisatie onrechtvaardig. Leden mochten hun contributie deels met de heffing verrekenen; niet-leden konden dat niet.⁸ Veel van deze 'vrije boeren' hadden kleinere gemengde bedrijven op de zandgronden. Ze vonden eigendom heilig en verzetten zich ook tegen de productschappen, de schaalvergroting en de ruilverkaveling.⁸ Hun voorman was Hendrik Koekoek.⁹

Wie weigerde te betalen, kreeg boetes en aanmaningen. Via de rechter werd beslag gelegd op bezittingen, en uiteindelijk ook op enkele boerderijen.¹⁰

Hollandscheveld, 1963

In Hollandscheveld, bij Hoogeveen, werden in maart 1963 drie boerengezinnen uit hun boerderijen gezet.^10,11 Duizenden vrije boeren uit het hele land kwamen in de winterkou naar het dorp om de ontruiming te verhinderen.¹⁰ De overheid stuurde ruim tweehonderd politiemannen.¹² Het kwam tot rellen, en de politie dreef de menigte met traangas en de wapenstok uiteen. 's Nachts ging een van de ontruimde boerderijen in vlammen op. Wie de brand stichtte, is nooit gevonden.¹⁰

Enkele dagen lang beheerste Hollandscheveld alle media.¹³ Voor sommigen waren de boeren helden die opkwamen voor hun vrijheid. Voor anderen waren het wetsovertreders. Het Landbouwschap kwam onder druk en trof later een schikking met de families.¹²

Koekoek, zelf geboren in Hollandscheveld, had in 1958 de Boerenpartij opgericht.^14,13 Een paar maanden na de rellen haalde die drie zetels in de Tweede Kamer, later zelfs zeven. De partij was omstreden: critici vonden haar populistisch en wezen op leden met een fout oorlogsverleden. Na interne ruzies verdween ze in 1981 uit de Kamer.⁹

Het stelsel brokkelt af

Het Landbouwschap overleefde Hollandscheveld ruim. Pas vanaf het midden van de jaren zeventig verloor het zijn geloofwaardigheid, en niet door de vrije boeren. Het waren juist jonge boeren en tuinders die niets meer zagen in de vaderlijke aanpak die conflicten vermeed.⁷ In 1995 gingen de drie boerenorganisaties samen in LTO-Nederland.¹⁵ Daarmee leek het Landbouwschap overbodig.⁴ In 2001 werd het opgeheven.^16,17

De productschappen bleven langer bestaan. Het kabinet vond dat de verplichte regels en heffingen het ondernemerschap beperkten. Ondernemers die niet bij een organisatie waren aangesloten, hadden bovendien geen formele inspraak.⁵ Op 1 januari 2015 verdwenen de product- en bedrijfschappen. Hun publieke taken gingen naar de ministeries; andere taken stopten, of gingen particulier verder.^18,19 Over de voorlichting, zie De voorlichting geprivatiseerd.

Wat er wegviel

Wat betekende dat voor de boer? Volgens Hoogendijk verdween het vermogen om als sector samen afspraken te maken en uit te voeren. Boeren worden volgens hem samen afgerekend op stikstof, waterkwaliteit, klimaat en biodiversiteit, alsof ze onder één milieuvergunning werken. Maar als zelfstandige ondernemers kunnen ze geen collectieve afspraken meer maken.⁴ Als voorbeeld noemt hij het fosfaatplafond na het einde van het melkquotum, zie Einde melkquotum, begin fosfaatrechten. De Vlaamse auteurs Joris Relaes en Yves Segers zien in Vlaanderen en Nederland hetzelfde: boeren verloren hun centrale plek aan de overlegtafel.²⁰

Niet iedereen ziet dat als verlies. Het kabinet zag in de opheffing juist meer ruimte voor ondernemers.⁵ Hoogendijk wijst er zelf op dat erkende brancheorganisaties, zoals ZuivelNL en BO Akkerbouw, onder Europese regels vergelijkbare bevoegdheden hebben. In Nederland zijn die volgens hem vaak niet uitgewerkt.⁴

Ordening in plaats van markt

Na de oorlog wilde de overheid de economie niet aan de vrije markt overlaten, maar ordenen via de publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie: werkgevers en werknemers zouden samen hun sector besturen, met bevoegdheden die normaal bij de overheid liggen. De juridische basis werd de Wet op de bedrijfsorganisatie van 1950. Die stelde de Sociaal-Economische Raad (SER) in en maakte product- en bedrijfschappen mogelijk. Minister van Economische Zaken Jan van den Brink (KVP) bracht de wet tot stand, samen met onder anderen landbouwminister Sicco Mansholt.¹

In de landbouw lag de basis al klaar. Het boerenleven was verzuild: er waren drie standsorganisaties, een algemene, een katholieke en een protestants-christelijke.² Kort na de bevrijding vormden zij met de landarbeidersbonden de Stichting voor de Landbouw, die in 1954 een wettelijke basis kreeg als het Landbouwschap. Elke boer en elke landarbeider gold als lid, en het Landbouwschap mocht regels uitvaardigen voor de hele sector. Bieleman noemt het een centrale schakel in de 'corporatieve' landbouweconomie van die jaren.³

Volgens landbouwkundige en historicus André Hoogendijk was Mansholt, minister van Landbouw van 1945 tot 1958, de drijvende kracht achter het Landbouwschap; de product- en bedrijfschappen waren vooral geïnspireerd door Van den Brink.^21,4 Hoogendijk ziet de verplichte collectiviteit als een praktische en goedkope oplossing: Den Haag kon niet alles zelf organiseren, en zo kon een sector van honderdduizenden boeren met één stem optreden.⁴ Het idee van verplichte ordening had wortels in de crisisjaren, zie De Landbouwcrisiswet.

Heffingen, medebewind en marktregels

Naast het Landbouwschap kwamen er productschappen voor een productketen van boer tot verwerker, bijvoorbeeld voor zuivel, akkerbouw of vee en vlees. De bedrijfslichamen konden algemeen verbindende voorschriften vaststellen en heffingen opleggen.⁵ Daaruit betaalden ze collectieve voorzieningen die een individuele boer nooit alleen had kunnen dragen: gezamenlijk onderzoek, voorlichting, promotie en de bestrijding van dierziekten.⁵

Daarnaast voerden de schappen in medebewind taken uit voor de overheid, steeds vaker op grond van Europese regelgeving.⁵ Zo voerde het Productschap Zuivel de regels voor de superheffing van het Het melkquotum uit.⁶ Volgens Hoogendijk konden sectoren binnen een productschap bovendien onderling afspraken maken en die met kracht van wet laten vastleggen, zodat achterblijvers verplicht mee moesten doen. Het ministerie legde een politieke opgave, zoals een emissiedoel, bij de schappen neer; die werkten per sector een plan uit en voerden het daarna uit.⁴

Het Landbouwschap werd nooit populair, mede door het verplichte lidmaatschap, maar groeide uit tot een machtig bolwerk van de boerenstand.⁷ Voor de overheid was dat stelsel aantrekkelijk: ze had één gesprekspartner die afspraken niet alleen kon maken, maar ook kon uitvoeren.⁴

Het verzet van de vrije boeren

Een kleine maar vastberaden groep weigerde mee te doen. Volgens landbouweconoom Krijn Poppe viel de heffing vooral rauw op het dak van boeren die geen lid waren van een van de drie grote organisaties. Leden mochten hun contributie deels met de heffing verrekenen; voor niet-leden voelde de heffing daardoor onrechtmatig.⁸ Veel van deze 'vrije boeren' hadden kleinere gemengde bedrijven op de zandgronden. Ze verzetten zich ook tegen de productschappen, de schaalvergroting en de ruilverkaveling, en ze vonden eigendom heilig.⁸ Hun vereniging, Bedrijfsvrijheid in de Landbouw, had Hendrik Koekoek als voorzitter.⁹ Wie weigerde, kreeg boetes en aanmaningen. Via de rechter werd beslag gelegd op bezittingen, en uiteindelijk ook op enkele boerderijen, die in handen kwamen van het Landbouwschap zelf.¹⁰

Traangas in Hollandscheveld

In Hollandscheveld, onder Hoogeveen, ging het om drie boerenfamilies die in hun eigen huis bleven wonen, terwijl het juridisch niet meer van hen was.¹⁰ Begin maart 1963 werden ze uit hun boerderijen gezet.¹¹ Het Landbouwschap had nog nooit eerder iemand uit huis laten zetten.¹² Aan een van de boerderijen hing een bord met de tekst 'Oost-Berlijn': zo beleefden de vrije boeren de ordening van bovenaf.¹³ Duizenden van hen trokken uit het hele land in de winterkou naar het dorp.¹⁰

De overheid stuurde ruim tweehonderd politiemannen met helmen en wapenstokken.¹² De spanning liep uit de hand, en de politie dreef de menigte met traangas en de wapenstok uiteen. 's Nachts ging een van de ontruimde boerderijen in vlammen op; wie de brand stichtte, is nooit gevonden.¹⁰ Enkele dagen lang beheersten de beelden uit Hollandscheveld alle media.¹³ Voor de een waren de boeren helden die opkwamen voor hun vrijheid, voor de ander wetsovertreders die het gezag van rechter en overheid niet erkenden. Het Landbouwschap kwam door de slechte publiciteit onder druk en trof later een schikking met de families.¹²

Koekoek, zelf geboren in Hollandscheveld, had in 1958 de Boerenpartij opgericht.¹⁴ Op televisie sprak hij dialect, presenteerde hij zich als eenvoudige boer en hekelde hij de bureaucratie.¹³ De partij haalde in 1963 drie Kamerzetels en in 1967 zeven. Ze bleef omstreden, onder meer door vertegenwoordigers met een fout oorlogsverleden, raakte verscheurd door interne ruzies en verdween in 1981 uit de Kamer.⁹

Het einde van een stelsel

Het Landbouwschap overleefde Hollandscheveld ruimschoots. Het gezag ervan brokkelde pas vanaf het midden van de jaren zeventig af, en niet door de vrije boeren: het waren juist jonge boeren en tuinders die niets meer zagen in de paternalistische aanpak die conflicten vermeed.⁷ In 1995 fuseerden de drie standsorganisaties over de zuilgrenzen heen tot LTO-Nederland.¹⁵ Daarmee leek het Landbouwschap zijn functie te hebben verloren.⁴ In 2001 werd het opgeheven.^16,17

De productschappen hielden het langer vol. Het kabinet zag in hun verordenende bevoegdheden en heffingen een beperking van het ondernemerschap, en wees op de geringe democratische legitimatie: ongeorganiseerde ondernemers hadden geen formele inspraak.⁵ Op 1 januari 2015 verdwenen de product- en bedrijfschappen.¹⁸ Hun publieke taken gingen naar de ministeries; de overige taken werden beëindigd of particulier voortgezet.¹⁹ Intussen was ook het zelfstandige ministerie van Landbouw tijdelijk opgegaan in Economische Zaken.²² Zie voor de afbouw van de overheidsvoorlichting De voorlichting geprivatiseerd.

Wat er verloren ging, of niet

Hoogendijk ziet in deze ontmanteling het einde van een lange periode van samenhangend landbouwbeleid. Zijn kernargument: boeren in de 'open' sectoren, zoals melkveehouderij en akkerbouw, worden voor stikstof, waterkwaliteit, klimaat en biodiversiteit feitelijk collectief afgerekend, alsof ze onder één milieuvergunning werken. Als zelfstandige ondernemers kunnen ze echter geen collectieve afspraken meer maken.⁴ De overschrijding van het fosfaatplafond na het einde van het melkquotum was volgens hem met een productschap te voorkomen geweest, zie Einde melkquotum, begin fosfaatrechten. De Vlaamse auteurs Joris Relaes en Yves Segers zien een vergelijkbare ontwikkeling in Vlaanderen, en concluderen dat boeren in beide landen hun centrale gesprekspositie kwijtraakten.²⁰

Dat is een stem uit één boek, en niet de enige. Het kabinet zag in de opheffing juist een bevrijding van verplichte heffingen en een stelsel met weinig inspraak.⁵ En ook Hoogendijk zelf pleit niet voor eenvoudig herstel: erkende brancheorganisaties zoals ZuivelNL en BO Akkerbouw hebben onder Europese regels al vergelijkbare bevoegdheden, al zijn die in Nederland vaak niet uitgewerkt.⁴