Het nieuwe land

Een oud plan

De Zuiderzee was een binnenzee, die bij storm grote schade kon aanrichten. Plannen om haar in te polderen waren er al in de zeventiende eeuw: het eerste concrete plan kwam in 1667 van Hendrik Stevin. Maar de techniek ontbrak.¹ Na de droogmaking van de Haarlemmermeer: droog met stoom groeide het vertrouwen dat het kon. Op 4 januari 1886 werd de Zuiderzeevereeniging opgericht, om te onderzoeken of droogleggen haalbaar was.¹

Ingenieur Cornelis Lely voltooide in 1891 een plan: een afsluitdijk van Noord-Holland naar Friesland, en een aantal polders in het afgesloten meer. Een staatscommissie adviseerde in 1892 om het plan uit te voeren.¹ Lely werd drie keer minister van Waterstaat.² Toch bleef zijn plan lang op de plank liggen, omdat het duur was en velen het niet nodig vonden. Lely schatte de kosten van het hele plan op tweehonderd miljoen gulden, ongeveer zoveel als de rijksbegroting van een jaar.¹

Storm en honger

Twee gebeurtenissen gaven de doorslag. In de nacht van 13 op 14 januari 1916 brak een zware storm de dijken op verschillende plaatsen rond de Zuiderzee. Op Marken spoelden huizen weg en vielen zestien doden. Bij Katwoude brak de Waterlandse Zeedijk, en bijna heel Waterland, ten noorden van Amsterdam, liep onder water.³

Tegelijk woedde de Eerste Wereldoorlog. Nederland was neutraal, maar de invoer van voedsel en veevoer liep vast. Er waren tekorten, en boeren moesten zelfs verplicht graan leveren.⁴ Veiligheid en voedsel kwamen zo samen. Lely was toen voor de derde keer minister. In 1918 namen beide Kamers de wet aan, en zag Lely zijn plan alsnog werkelijkheid worden. Op 14 juni 1918 werd de Zuiderzeewet afgekondigd.⁵

Dijk en polders

Eerst kwam in 1926–1927 bij Andijk een proefpolder van 40 hectare, om te zien hoe de zeebodem zich als landbouwgrond zou gedragen.⁶ Daarna volgde de Wieringermeer, ongeveer 20.000 hectare, die op 21 augustus 1930 droogviel.^7,8 De natuurkundige Hendrik Lorentz berekende vooraf hoe het water langs de Waddenkust na de afsluiting zou stijgen. Daardoor werd de dijk hoger dan eerst gepland.¹

Op 28 mei 1932 werd het laatste gat in de Afsluitdijk gesloten.¹ De Zuiderzee werd het IJsselmeer, een zoetwatermeer. Lely maakte het niet meer mee: hij overleed in 1929.² Daarna volgden de Noordoostpolder in 1942 en Oostelijk en Zuidelijk Flevoland in 1957 en 1968.⁸ Urk en Schokland waren daarna geen eiland meer.⁹ De Markerwaard is er nooit gekomen.¹

Nieuw land, nieuwe boeren

De nieuwe polders werden van bovenaf ingericht. De overheid ontwierp dorpen, wegen, boerderijen en kavels. In de Wieringermeer gaf de Directie Wieringermeer het land zelf uit, in pacht en in kavels van twintig hectare.⁷ Boeren moesten solliciteren om er een bedrijf te mogen pachten. Ze werden streng geselecteerd, zodat er een evenwichtige gemeenschap zou ontstaan.⁹

In de Noordoostpolder begon de uitgifte van grond in 1947. De eerste boeren kwamen vooral uit Friesland, Noord-Holland en Zeeland, onder meer van het in 1944 ondergelopen Walcheren. Na de watersnood van 1953 kregen ook veel boeren van de Zeeuwse eilanden er een plek, onder meer uit Schouwen-Duiveland, Tholen en Zuid-Beveland.⁹

Wie verloor

Voor de vissers was de afsluiting een klap. Op de Zuiderzee visten zo'n drieduizend platbodems op haring, ansjovis, paling, bot en garnalen. In het zoete IJsselmeer hielden haring, bot en ansjovis het nog maar een paar jaar vol.¹⁰ In plaatsen als Urk, Volendam en Spakenburg moesten vissers een ander bestaan zoeken of verder op zee gaan vissen.

De Zuiderzeesteunwet van 1925 bood hulp: geld voor omscholing en hulp bij het vinden van ander werk. Pas in 1931 kwam er een vergoeding voor boten en netten die minder waard werden. Als het niet anders kon, kwam er een uitkering. In 1955 kregen nog zo'n 1600 mensen steun, vooral oude vissers en weduwen. Veel vissers vonden de hulp te mager: wat zij een pensioen noemden, bleek een vorm van armensteun.¹¹

Ook de bestemming van het nieuwe land veranderde. In Flevoland kwamen naast boerderijen ook steden, zoals Lelystad en Almere, en beschermde gebieden zoals de Oostvaardersplassen. Wat begon als landbouwplan, werd een plan voor wonen, recreatie en nieuwe leefgebieden voor planten en dieren.

Een oud plan

De Zuiderzee was een binnenzee die bij storm grote schade kon aanrichten. Plannen om haar in te polderen bestonden al in de zeventiende eeuw: het eerste concrete plan kwam in 1667 van Hendrik Stevin. Maar de techniek om zo'n plan uit te voeren ontbrak.¹ Na de droogmaking van de Haarlemmermeer: droog met stoom groeide het vertrouwen dat het kon. Op 4 januari 1886 werd de Zuiderzeevereeniging opgericht, om te onderzoeken of droogleggen haalbaar was.¹

Ingenieur Cornelis Lely voltooide in 1891 een plan: een afsluitdijk van Noord-Holland naar Friesland, en een aantal polders in het afgesloten meer. Een staatscommissie adviseerde in 1892 om het plan uit te voeren.¹ Het hoofdmotief was landaanwinning. Lely wees daarnaast op veiligheid en op het voordeel van een kortere kustlijn: minder en lagere zeedijken. Omdat dat voordeel vooral bij de lokale besturen lag, was het voor het Rijk een zwak financieel argument.¹ Lely werd drie keer minister van Waterstaat.² Toch bleef zijn plan lang op de plank liggen, omdat het duur was en velen het niet nodig vonden. Lely schatte de kosten op tweehonderd miljoen gulden, ongeveer zoveel als de rijksbegroting van een heel jaar.¹

Storm en schaarste

Twee gebeurtenissen gaven de doorslag. In de nacht van 13 op 14 januari 1916 brak een zware storm de dijken op verschillende plaatsen rond de Zuiderzee. Op Marken spoelden huizen weg en vielen zestien doden. Bij Katwoude brak de Waterlandse Zeedijk, en bijna heel Waterland, ten noorden van Amsterdam, liep onder water.³

Tegelijk woedde de Eerste Wereldoorlog. Nederland was neutraal, maar de invoer van voedsel, veevoer en kunstmest liep vast. Er ontstonden tekorten, en boeren moesten zelfs verplicht graan leveren.⁴ De kwetsbaarheid van een land dat voor zijn voedsel afhankelijk was van invoer, werd plotseling zichtbaar. Zo kwamen veiligheid en voedselvoorziening samen in één argument. Lely was toen voor de derde keer minister. In 1918 namen beide Kamers de wet aan, en op 14 juni 1918 werd de Zuiderzeewet afgekondigd.⁵

Dijk en polders

Eerst kwam in 1926–1927 bij Andijk een proefpolder van 40 hectare, om te onderzoeken hoe de zeebodem zich als landbouwgrond zou gedragen.⁶ Daarna volgde de Wieringermeer, ongeveer 20.000 hectare, die op 21 augustus 1930 droogviel.^7,8 Die ene polder was al even groot als de vijf grootste droogmakerijen uit de Gouden Eeuw samen.⁸ De natuurkundige Hendrik Lorentz berekende vooraf hoe het water langs de Waddenkust na de afsluiting zou stijgen. Daardoor werd de dijk hoger dan eerst gepland.¹

Op 28 mei 1932 werd het laatste gat in de Afsluitdijk gesloten.¹ De Zuiderzee werd het IJsselmeer, een zoetwatermeer. Lely maakte dat niet meer mee: hij overleed in 1929.² Daarna volgden de Noordoostpolder (1942, 48.000 hectare) en Oostelijk en Zuidelijk Flevoland (1957 en 1968, samen bijna 100.000 hectare).⁸ Urk en Schokland waren daarna geen eiland meer.⁹

De Markerwaard is er nooit gekomen. In de Noordoostpolder, die zonder randmeer direct tegen het oude land was aangelegd, daalde het grondwater in de omgeving. Rijkswaterstaat werd daardoor voorzichtig, ook uit vrees voor de houten paalfunderingen van Amsterdam. Begin jaren negentig werd besloten het Markermeer niet droog te leggen, met het oog op natuur, recreatie en drinkwater.¹

Nieuw land, nieuwe boeren

De nieuwe polders werden van bovenaf ingericht, volgens planeconomische principes.⁷ De overheid ontwierp dorpen, wegen, boerderijen en kavels. Anders dan in de Haarlemmermeer, waar particulieren het land kochten, gaf in de Wieringermeer de Directie Wieringermeer het land zelf uit, in pacht en in kavels van twintig hectare.⁷ Dat was groot voor die tijd. Boeren moesten solliciteren om een bedrijf te mogen pachten, en ze werden streng geselecteerd, zodat er een evenwichtige gemeenschap zou ontstaan.⁹

In de Noordoostpolder werd het verkavelingsplan in 1939 vastgesteld, met Emmeloord als centrum op het kruispunt van de hoofdvaarten. Eerst waren vijf dorpen gepland, later werden het er tien.⁹ De uitgifte van grond begon in 1947. De eerste boeren kwamen vooral uit Friesland, Noord-Holland en Zeeland, onder meer van het in 1944 ondergelopen Walcheren. Na de watersnood van 1953 kregen ook veel boeren van de Zeeuwse eilanden er een plek, onder meer uit Schouwen-Duiveland, Tholen en Zuid-Beveland.⁹ Het nieuwe land diende zo ook als opvang voor boeren die elders hun bedrijf hadden verloren.

Wie verloor

Voor de vissers was de afsluiting een harde klap. Op de Zuiderzee visten zo'n drieduizend platbodems op haring, ansjovis, paling, bot en garnalen. In het zoete IJsselmeer hielden haring, bot en ansjovis het nog maar een paar jaar vol.¹⁰ In plaatsen als Urk, Volendam en Spakenburg moesten vissers een ander bestaan zoeken of verder op zee gaan vissen.

De Zuiderzeesteunwet van 1925 bood hulp: geld voor omscholing en bemiddeling naar ander werk. Pas in 1931 kwam er een vergoeding voor boten en netten die in waarde daalden. Als het niet anders kon, volgde een uitkering. In 1955 kregen nog zo'n 1600 mensen steun, vooral oude vissers en weduwen. Veel vissers vonden de hulp te mager: wat zij een pensioen noemden, bleek een vorm van armenzorg.¹¹ Hier botsten twee belangen die de overheid allebei zei te dienen: de landbouw van de toekomst en een bestaand bedrijf aan de kust.

Van landbouwplan naar ruimtelijk plan

Ook de bestemming van het nieuwe land veranderde in de loop van de eeuw. In Flevoland kwamen naast boerderijen ook steden, zoals Lelystad en Almere, en beschermde gebieden zoals de Oostvaardersplassen. Wat begon als landbouwplan, werd een plan voor wonen, recreatie en nieuwe leefgebieden voor planten en dieren. Die verschuiving weerspiegelt een bredere verandering: nieuw land werd niet langer vanzelfsprekend als akker gezien.