De trekker en de boerenexodus

Te veel boeren op te weinig grond

Rond 1950 werkten er in de landbouw zo'n 750.000 mensen.¹ Veel van hen hadden een klein bedrijf, vooral op de zandgronden in het oosten en zuiden.² Lange tijd was de gewoonte dat elke boerenzoon zelf boer werd. Door ontginning kon dat, maar ook door het ouderlijk bedrijf te splitsen. Zie De heide-ontginning.

Landbouweconoom Krijn Poppe ziet hierin een patroon dat steeds terugkomt: in goede tijden ontstaat de kwetsbaarheid voor de volgende crisis. Ontginning en kunstmest maakten na 1890 veel nieuwe kleine bedrijven mogelijk. Toen er in de jaren dertig weinig meer te ontginnen viel en de prijzen daalden, bleken die bedrijven te klein voor een goed inkomen.³ Dat heette het kleine-boerenvraagstuk.

Op veel van die kleine bedrijven was niet genoeg werk voor een volle kracht. Er was verborgen werkloosheid: mensen werkten mee, maar waren eigenlijk niet nodig. Het Landbouw-Economisch Instituut (LEI) concludeerde in 1951 dat er meer boerenzonen waren dan er ooit bedrijven voor hen zouden zijn. Een deel moest werk buiten de landbouw zoeken.² Volgens Poppe raadde de studie zelfs af om boerenzonen naar de landbouwschool te sturen, omdat dat hen ongeschikt maakte voor ander werk.³

Van paard naar trekker

Na de oorlog werkten de meeste boeren nog met paarden. De bedrijven waren klein en een trekker was duur, dus voor veel boeren was een machine niet de moeite waard.⁴ Dat veranderde snel. Arbeid werd schaarser en duurder, en met geld uit de Marshallhulp (zie Oorlog en wederopbouw) en dankzij betere inkomens kwamen er steeds meer trekkers. Tussen 1950 en 1960 werden het er ruim drie keer zoveel. Rond 1970 was het paard grotendeels van het erf verdwenen.⁴

Een bekend model was de kleine, grijze Ferguson TE20, de 'Little Grey Fergie'. De grote vernieuwing was de hydraulische driepuntshefinrichting. Daarmee kon de boer een ploeg of ander werktuig vanaf zijn zitplaats optillen en laten zakken. Dat systeem werd wereldwijd de standaard, voor trekkers van elk merk.⁵

Er kwamen ook melkmachines, maaidorsers en kunstmeststrooiers.^4,6 Werk dat vroeger een hele ploeg mensen vergde, kon nu door één boer worden gedaan. Waar het paard verdween, kwam bovendien land vrij dat eerder haver en hooi voor de paarden leverde.

Groeien of wijken

Machines kostten geld. Om ze terug te verdienen, moest een bedrijf groter worden. 'Groeien of wijken' werd het motto van die jaren. Volgens landbouwhistoricus Jan Bieleman zat de motor in de prijzen: lonen stegen snel, maar melk en tarwe werden nauwelijks duurder. Een boer moest dus steeds meer produceren per arbeidskracht.⁷ De overheid stimuleerde dat met voorlichting, kredieten en Ruilverkaveling.

Economen noemen dit de tredmolen: wie als eerste arbeid bespaart, produceert goedkoper en kan groeien; volgen de anderen, dan zakt de prijs, en wie niet meegaat, houdt te weinig over.³ Hoe dat mechanisme werkt en later doorwerkte in de keten, staat in De boer en de supermarkt. Volgens Poppe en zijn medeauteurs was schaalvergroting dus geen kwestie van hebzucht of onwil, maar een onvermijdelijk gevolg van de sterk gestegen arbeidskosten.⁸ Wie bleef met een laag inkomen, hield het vaak vol tot zijn pensioen. Zijn kinderen namen het bedrijf dan niet over.³

Het aantal boerenbedrijven daalde sterk: tussen 1950 en 2014 verdwenen er gemiddeld vijftien per dag.⁹ Vanaf 1963 hielp het Ontwikkelings- en Saneringsfonds voor de Landbouw, het O&S-fonds.¹⁰ Boeren die stopten, konden een vergoeding krijgen, zodat hun land naar andere bedrijven kon gaan. Boeren die hun bedrijf wilden verbeteren, konden steun krijgen. In het begin ging het vooral om stoppen.¹¹

De grote uittocht

De eersten die vertrokken waren de landarbeiders. Hun werk werd door machines overgenomen. Daarna moesten ook boerenzonen weg, als het ouderlijke bedrijf geen groot gezin meer kon onderhouden. Na het midden van de jaren zestig verdwenen ten slotte de kleine boeren snel.¹ Ze vonden werk in fabrieken, in de bouw of in kantoren in de stad. Eind jaren negentig werkte nog maar zo'n 200.000 mensen in de landbouw, minder dan 3 procent van de beroepsbevolking.¹

Anderen gingen verder weg. Na de oorlog vertrokken honderdduizenden Nederlanders naar Canada, de Verenigde Staten, Australië en Nieuw-Zeeland, onder wie veel boerenzonen en boerengezinnen. De overheid moedigde die emigratie actief aan. Ze vreesde voor te weinig werk en een tekort aan landbouwgrond.¹² Rond 2000 vertrokken boeren die zich door de regels beknot voelden juist naar Denemarken, de voormalige DDR of Polen.¹³

Een ander platteland

Het platteland veranderde. Dorpen die vroeger draaiden om de landbouw, kregen nieuwe bewoners die in de stad werkten. Smeden werden garagehouders of verdwenen. De boer werd ondernemer, met machines, leningen en een boekhouding. Hij kreeg zijn kennis over nieuwe technieken vooral via de landbouwvoorlichting, die sterk op groei en productie stuurde. Zie Wageningen en de voorlichting.

Tegelijk werd de boer steeds minder zichtbaar. Waar vroeger het halve dorp op het land werkte, was dat nu nog maar een klein deel. Die afstand tussen boer en burger is sindsdien alleen maar gegroeid.

Het kleine-boerenvraagstuk

Rond 1950 werkten er in de landbouw zo'n 750.000 mensen.¹ Op de zandgronden in het oosten en zuiden was een bedrijf gemiddeld maar half zo groot als op de zeeklei.² Dat was het resultaat van een lange ontwikkeling. Tot ongeveer 1930 maakten ontginning en stijgende inkomens het mogelijk dat het aantal bedrijven op het zand groeide, en schoot de traditie wortel dat iedere boerenzoon zelf boer werd, vaak door het ouderlijk bedrijf te splitsen. In de crisis van de jaren dertig bleek hoe wankel veel kleine bedrijven waren.² Zie De heide-ontginning.

Landbouweconoom Krijn Poppe ziet hierin een terugkerend patroon: juist in goede tijden ontstaan de kwetsbaarheden voor de volgende crisis. Het succes van de ontginning met kunstmest maakte veel nieuwe kleine bedrijven mogelijk, en daarmee een kleine-boerenvraagstuk dat in het interbellum zichtbaar werd en na 1945 om sanering vroeg.³

Na de oorlog bracht het Landbouw-Economisch Instituut (LEI) het probleem in kaart, met een bekende studie uit 1951. De kern was het grote verschil in arbeidsproductiviteit tussen kleine en grote bedrijven. Op kleine bedrijven heerste verborgen werkloosheid: gezinsleden werkten mee, maar er was niet genoeg werk voor hen.² Volgens Poppe stelde de studie onomwonden dat een groot deel van de agrarische jeugd op het zand moest vertrekken. Ze was ook sceptisch over het idee om kleine bedrijven met gekocht veevoer om te vormen tot varkens- en kippenbedrijven, juist de weg die veel van hen later insloegen.³ Het LEI zag industrialisatie op het platteland als sleutel tot een oplossing: in industriegemeenten vonden boerenzonen het vaakst ander werk.²

Arbeid wordt duur

Na de oorlog werkten de meeste boeren nog met paarden. De bedrijven waren klein en een trekker was duur, dus voor veel boeren was een machine niet de moeite waard.⁴ Dat veranderde snel, en volgens landbouwhistoricus Jan Bieleman zat de motor in de prijzen. De economie groeide, en de lonen stegen mee, ook in de landbouw. Maar melk en tarwe werden nauwelijks duurder. Eind jaren tachtig was arbeid ten opzichte van 1950 meer dan vijfentwintig keer zo duur geworden, tarwe nog geen drie keer.⁷ Een boer moest dus steeds meer produceren per arbeidskracht om zijn inkomen bij te houden.

Voor de oorlog draaide vernieuwing om het sparen van grond, met kunstmest en krachtvoer. Na 1950 ging het om het sparen van arbeid: arbeid moest plaatsmaken voor kapitaal, en beleid en onderzoek mikten op een hogere arbeidsproductiviteit, de productie per werkende.^7,4

Van paard naar trekker

Met geld uit de Marshallhulp (zie Oorlog en wederopbouw) en dankzij betere inkomens kwamen er steeds meer trekkers. Tussen 1950 en 1970 groeide hun aantal van 18.000 tot 135.000, terwijl het aantal paarden met ruim driekwart daalde.⁴ De akkerbouwers op de zeeklei gingen voorop; op het zand volgde de trekker later.¹⁴

Een bekend model was de kleine, grijze Ferguson TE20, de 'Little Grey Fergie'. De grote vernieuwing was de hydraulische driepuntshefinrichting. Daarmee kon de boer een ploeg of ander werktuig vanaf zijn zitplaats optillen en laten zakken. Dat systeem werd wereldwijd de standaard.⁵

Er kwamen ook melkmachines, maaidorsers en kunstmeststrooiers.⁴ Hoe snel het ging, blijkt uit een voorspelling van 1937: een vooraanstaand voorlichter dacht toen dat er in heel Nederland plaats was voor hooguit drie maaidorsers. In 1960 waren het er al zesduizend. Een hectare graan vroeg in 1975 nog maar een tiende van het werk van 1950.⁶ Waar het paard verdween, kwam bovendien land vrij dat eerder haver en hooi voor de paarden leverde.

Het zou te simpel zijn om boeren alleen te zien als mensen die techniek kregen aangereikt. Bieleman benadrukt dat veel vernieuwingen van onderop kwamen, zoals de voordroogkuil, snijmaïs en de cyclomaaier. Voorlichters pikten zulke ideeën op en verspreidden ze.¹⁵

Groeien of wijken

Machines kostten geld. Om ze terug te verdienen, moest een bedrijf groter worden. 'Groeien of wijken' werd het motto van die jaren. De overheid stimuleerde schaalvergroting met voorlichting, kredieten en Ruilverkaveling.

Landbouweconomen beschrijven dit als een tredmolen. Wie als eerste arbeid bespaart, produceert goedkoper en kan uitbreiden. Doordat iedereen volgt, zakt de marktprijs naar de kostprijs van de efficiëntste producenten, en houden de achterblijvers een laag inkomen over. Volgens Poppe investeren zij vaak niet meer en houden ze het vol tot hun pensioen; hun kinderen nemen het bedrijf niet over.³ Hoe het mechanisme werkt en later doorwerkte in de keten van boer tot supermarkt, staat in De boer en de supermarkt.

In deze verklaring is schaalvergroting geen kwestie van hebzucht of onwil, maar een aanpassing aan prijsverhoudingen waaraan geen enkele boer zich kon onttrekken. Poppe en zijn medeauteurs noemen haar een onvermijdelijk gevolg van de sterk gestegen arbeidskosten.⁸ Poppe wijst er ook op dat het kleine-boerenvraagstuk daardoor nooit echt is opgelost: arbeidsbesparende techniek ontwikkelt zich sneller dan arbeid de sector verlaat.³

Het aantal boerenbedrijven daalde sterk: tussen 1950 en 2014 verdwenen er gemiddeld vijftien per dag, en die daling gaat tot vandaag door.⁹ Vanaf 1963 moest het Ontwikkelings- en Saneringsfonds voor de Landbouw, het O&S-fonds, de nood op kleine gemengde bedrijven verlichten.¹⁰ Het gaf boeren die stopten een vergoeding, zodat hun grond naar bedrijven kon gaan die moesten groeien, en steunde boeren die hun bedrijf wilden verbeteren. In het begin ging het vooral om stoppen; later verschoof het accent naar modernisering.¹¹

De grote uittocht

De eersten die vertrokken waren de landarbeiders. Daarna moesten ook boerenzonen weg, als het ouderlijke bedrijf geen groot gezin meer kon onderhouden. Na het midden van de jaren zestig verdwenen ten slotte de kleine boeren snel.¹ Ze vonden werk in fabrieken, in de bouw of in kantoren in de stad. Het aandeel van de landbouw in de beroepsbevolking zakte van 19 procent in 1950 naar minder dan 3 procent eind jaren negentig. Voor het eerst in de geschiedenis ging een sterke intensivering samen met een snelle daling van het aantal werkenden.¹

Anderen gingen verder weg. Na de oorlog vertrokken honderdduizenden Nederlanders naar Canada, de Verenigde Staten, Australië en Nieuw-Zeeland, onder wie veel boerenzonen en boerengezinnen. De overheid moedigde die emigratie actief aan, met voorlichting en vaak met subsidie voor de overtocht. Ze vreesde voor te weinig werk en een tekort aan landbouwgrond.¹² Rond 2000 vertrokken boeren die zich door de regels beknot voelden juist naar Denemarken, de voormalige DDR of Polen.¹³

Het platteland veranderde mee. Dorpen kregen nieuwe bewoners die in de stad werkten, en smeden werden garagehouders of verdwenen. De boer werd ondernemer, met machines, leningen en een boekhouding. Zijn kennis over nieuwe technieken kreeg hij vooral via de landbouwvoorlichting, die sterk op groei en productie stuurde. Zie Wageningen en de voorlichting. Tegelijk werd de boer steeds minder zichtbaar, en de afstand tussen boer en burger is sindsdien alleen maar gegroeid.