In dit schilderij

Een lange veestal: ammoniak uit mest, de grootste binnenlandse bron.
De stikstof drijft met de wind mee naar de heide.
De heide raakt overwoekerd door gras.
Een bouwkraan staat stil: projecten liggen op slot.
Trekkers met omgekeerde vlaggen op de snelweg: de onrust die volgde.

Venster 402019Een tweede landbouwcrisis?concept

De PAS-uitspraak

Stikstof op slot

Op 29 mei 2019 zette de Raad van State een streep door het Programma Aanpak Stikstof (PAS). Met dat programma gaf de overheid sinds 2015 toestemming voor extra stikstofuitstoot, terwijl de maatregelen die de schade moesten goedmaken pas later zouden komen. Zo'n 18.000 bouw- en landbouwprojecten kwamen stil te liggen. Er volgden een nieuwe wet en een felle discussie over de vraag of de rekenmodellen wel kloppen.

Op 29 mei 2019 oordeelde de Raad van State dat het Programma Aanpak Stikstof (PAS) niet voldeed aan de Europese Habitatrichtlijn. Met dat programma gaf de overheid sinds 2015 toestemming voor extra stikstofuitstoot, in de verwachting dat maatregelen die pas later zouden werken de schade zouden compenseren. Zo'n 18.000 bouw- en landbouwprojecten kwamen stil te liggen. Er volgden een nieuwe wet met harde doelen en een felle discussie over de betrouwbaarheid van de rekenmodellen.

Mest voor de verkeerde planten

Stikstof komt als ammoniak uit mest, en als stikstofoxiden uit verkeer en industrie, in heide, bossen, vennen en andere kwetsbare leefgebieden terecht. Daar werkt het als meststof, en in de bodem verzuurt het de grond. Heide, hoogveen en schraalland raken overwoekerd door gras en brandnetels, en de soorten die daar thuishoren verdwijnen. Veel van die leefgebieden zijn zelf door eeuwen landbouw ontstaan, zie Plaggen en potstal. Zonder beheer, zoals maaien, begrazen of plaggen, groeien ze ook zonder extra stikstof dicht.¹

De meeste ammoniak komt uit de veehouderij, die na 1960 vooral op de zandgronden sterk groeide, zie Het mestprobleem en zure regen.² Sinds 1990 is de stikstofneerslag ongeveer gehalveerd.³ Maar in veel kwetsbare leefgebieden ligt ze nog altijd boven de kritische depositiewaarde: de grens die zo'n leefgebied kan verdragen.⁴ Met de Europese Habitatrichtlijn heeft Nederland afgesproken die gebieden te beschermen, zie Natura 2000. Wie in de buurt iets wil bouwen of uitbreiden, moet vooraf aantonen dat de beschermde planten en dieren daar geen schade van ondervinden.⁵

Vergunningen op krediet

Om toch ruimte te houden voor woningbouw, wegen en het uitbreiden van boerenbedrijven, startte in 2015 het Programma Aanpak Stikstof (PAS).⁵ Overheden beloofden maatregelen die de uitstoot zouden verlagen en de natuurgebieden zouden herstellen. Met het rekenmodel AERIUS werd berekend hoeveel stikstof er daardoor in de toekomst minder zou neerslaan. Een deel van die verwachte daling mocht vooraf worden verdeeld over nieuwe projecten.⁶ Voor kleine uitbreidingen hoefden boeren zelfs geen vergunning aan te vragen. Een melding was genoeg.⁵ Ze handelden daarmee volgens de regels die de overheid had gemaakt.⁷

Was het PAS een juridische gok? De adviseurs waren vooraf niet eensgezind negatief. De Commissie voor de milieueffectrapportage noemde het in 2012 op hoofdlijnen een werkbare aanpak, al twijfelde ze over ruimte voor uitbreiding vóór het herstel van de gebieden.⁸ De Raad van State stelde in 2012 voorwaarden en waarschuwde in 2013 dat delen van het wetsvoorstel niet volledig aan de Habitatrichtlijn voldeden.^6,⁹

De streep van de rechter

In november 2018 verduidelijkte het Europese Hof van Justitie hoe de Habitatrichtlijn moest worden gelezen. Op 29 mei 2019 volgde de Raad van State die lijn en zette een streep door het PAS. Je mag geen toestemming geven op basis van maatregelen waarvan nog niet vaststaat dat ze werken. Eerst moet vaststaan dat de natuurgebieden geen schade lijden.⁵

De gevolgen waren groot. Zo'n 18.000 projecten kwamen stil te liggen, van nieuwe woonwijken en wegen tot stallen.¹⁰ Stikstof werd in één klap een landelijk probleem, niet alleen van boeren maar ook van bouwers, wegenbouwers en gemeenten. De overheid moest snel ruimte maken. Sinds maart 2020 geldt overdag 100 km/u op de snelwegen.¹¹ Het adviescollege onder leiding van Johan Remkes adviseerde in 2020 de uitstoot van zowel ammoniak als stikstofoxiden in 2030 te halveren, met Niet alles kan overal als titel.¹² In 2021 legde een nieuwe wet harde doelen vast voor het herstel van de natuurgebieden.¹³ Hoe de politiek daarna met die doelen omging, staat in Polarisatie en de stikstofimpasse.

Van de 3.637 PAS-melders hadden er eind 2025 veertien een onherroepelijke vergunning, ruim zes jaar na de uitspraak.^14,¹⁶ Ze hadden gedaan wat de regels toen vroegen: een melding.De PAS-melders

De PAS-melders

Het hardst geraakt werden de boeren die alleen een melding hadden gedaan, de PAS-melders. Zij stonden ineens zonder geldige toestemming.⁵ Het ging om 3.637 meldingen, de meeste van boerenbedrijven.¹⁴ De wet verplichtte de overheid om hen te legaliseren, maar de maatregelen die daarvoor stikstofruimte moesten maken, kwamen niet op tijd.¹⁵ Milieuorganisaties vroegen de provincies om op te treden. De Raad van State vond dat provincies daar tijdelijk van mochten afzien, omdat de melders op de overheid hadden vertrouwd.⁷

Eind 2025, ruim zes jaar na de uitspraak, hadden veertien melders een onherroepelijke vergunning. Ruim 1.300 goedgekeurde melders wachtten nog op een oplossing.^14,¹⁶ Zo komt het risico van een taak die juridisch bij de overheid ligt, in de praktijk bij de melders terecht.

Rekenen of meten?

Na de uitspraak kwam ook het rekenwerk onder een vergrootglas. Of een project mag, hangt af van een berekening met AERIUS. Vooral uit de landbouw kwamen vragen over de betrouwbaarheid. Een adviescollege onder leiding van Leen Hordijk concludeerde in 2020 dat de modellen landelijk goed genoeg zijn, maar niet om één project te beoordelen. Op die kleine schaal is de onzekerheid te groot; het college sprak van schijnzekerheid.¹⁷

Het RIVM erkent die onzekerheid, maar vindt het model wel bruikbaar. Een kleine bijdrage is volgens het instituut niet nul.¹⁸ Ecoloog Han Lindeboom gaat verder: volgens hem is ammoniak uit een stal na zo'n 300 meter nauwelijks nog in de lucht terug te vinden, rekenen de modellen met te veel neerslag, en moet beleid meer op metingen steunen.¹⁹ Ook over emissiearme stallen ontstond twijfel: die lijken in de praktijk minder ammoniak tegen te houden dan op papier.^20,²¹ Het debat gaat zo vooral over de vraag hoe je de stikstof in een gebied toerekent aan één bedrijf of project.

Een meststof op de verkeerde plek

Stikstof komt als ammoniak uit mest, en als stikstofoxiden uit verkeer en industrie, in heide, bossen, vennen en andere kwetsbare leefgebieden terecht. Daar werkt het als meststof, op plekken waar planten juist zijn aangepast aan een arme bodem. Ammoniak maakt de regen zelf niet zuur, maar verzuurt de bodem nadat het is neergeslagen, zie Het mestprobleem en zure regen. Heide, hoogveen en schraalland raken zo overwoekerd door gras en brandnetels. Veel van die leefgebieden zijn bovendien zelf door eeuwen landbouw ontstaan, zoals de heide door schapen en het steken van plaggen, zie Plaggen en potstal. Zonder beheer groeien ze ook zonder extra stikstof dicht; minder stikstof alleen is voor herstel dus niet genoeg.¹

De meeste ammoniak komt uit de veehouderij, die na 1960 vooral op de zandgronden sterk groeide, lange tijd aangemoedigd door overheid en voorlichting.² Sinds 1990 is de stikstofneerslag ongeveer gehalveerd.³ Maar in veel kwetsbare leefgebieden ligt ze nog boven de kritische depositiewaarde: de hoeveelheid stikstof die een type leefgebied per jaar kan verdragen zonder achteruit te gaan.⁴ Met de Europese Habitatrichtlijn van 1992 heeft Nederland afgesproken zulke leefgebieden te beschermen, zie Natura 2000. Wie in de buurt iets wil bouwen of uitbreiden, moet vooraf aantonen dat de beschermde planten en dieren geen schade lijden. Die toets heet een passende beoordeling.⁵

Een programma met ruimte op krediet

Na een uitspraak uit 2008 werd het lastiger om vergunningen te geven voor activiteiten met stikstofuitstoot.²⁹ Om toch ruimte te houden voor woningbouw, wegen en het uitbreiden van boerenbedrijven, werkten rijk en provincies een programmatische aanpak uit. Op 1 juli 2015 startte het Programma Aanpak Stikstof (PAS).⁵ De overheden verplichtten zich tot maatregelen die de uitstoot zouden verlagen en de gebieden zouden herstellen. Met het rekeninstrument AERIUS werd berekend hoeveel de neerslag daardoor zou dalen, en een deel van die verwachte daling werd vooraf als ontwikkelingsruimte toegedeeld aan nieuwe projecten.⁶ De toestemming werd zo op krediet gegeven. Voor kleine uitbreidingen hoefden boeren zelfs geen vergunning aan te vragen; een melding was genoeg.⁵ Ze handelden daarmee volgens de regels die de overheid had gemaakt.⁷ Volgens Wouter van der Weijden en zijn medeauteurs gingen bovendien drie maanden na het einde van het melkquotum twee groeiremmen tegelijk los (zie Einde melkquotum, begin fosfaatrechten).³⁰

Achteraf wordt vaak gezegd dat het PAS tegen alle adviezen in werd ingevoerd.³⁰ De adviezen zelf geven een genuanceerder beeld. In 2012 gaf de Raad van State voorlichting: het programma kon aan de richtlijnen voldoen, mits de aanbevelingen werden opgevolgd.⁶ De Commissie voor de milieueffectrapportage noemde het PAS op hoofdlijnen een juiste en werkbare aanpak, maar twijfelde of het verstandig was ontwikkelingsruimte uit te geven voordat het herstel op gang was.⁸ Scherper was de Raad van State in 2013: twee onderdelen die activiteiten van de vergunningplicht vrijstelden, leidden tot een onvolledige uitvoering van de Habitatrichtlijn.⁹ Het oordeel dat het systeem als geheel tekortschoot, kwam pas in 2019, van de rechter.

De streep van de rechter

In november 2018 verduidelijkte het Europese Hof van Justitie hoe de Habitatrichtlijn moest worden gelezen. Op 29 mei 2019 volgde de Raad van State die lijn. De passende beoordeling achter het programma rekende ten onrechte met de toekomstige voordelen van maatregelen waarvan nog niet vaststond dat ze zouden werken. Toestemming mag pas worden gegeven als wetenschappelijk vaststaat dat de beschermde gebieden geen schade lijden.⁵ Op dezelfde dag oordeelde de Raad dat ook het weiden van vee en het uitrijden van mest niet langer waren vrijgesteld van de vergunningplicht.³¹

De gevolgen reikten veel verder dan de landbouw. Zo'n 18.000 projecten kwamen stil te liggen, van nieuwe woonwijken en wegen tot stallen.¹⁰ Stikstof werd in één klap een landelijk probleem. Sinds maart 2020 geldt overdag 100 km/u op de snelwegen.¹¹ Het Adviescollege Stikstofproblematiek onder leiding van Johan Remkes adviseerde in 2020, onder de titel Niet alles kan overal, de uitstoot van ammoniak én stikstofoxiden in 2030 te halveren: voor ammoniak met maatwerk per gebied, voor stikstofoxiden in alle sectoren tegelijk.¹² In 2021 legde de Wet stikstofreductie en natuurverbetering omgevingswaarden vast: doelen voor het aandeel natuur waar de neerslag onder de kritische grens moet liggen, die de wet uitdrukkelijk resultaatsverplichtingen noemt.¹³ Daarmee lag er een ijkpunt waaraan de rechter het beleid kon toetsen. Hoe de politiek daarna met die doelen omging, staat in Polarisatie en de stikstofimpasse.

De PAS-melders

Het hardst geraakt werden de boeren die alleen een melding hadden gedaan, de PAS-melders. Zij stonden ineens zonder geldige toestemming.⁵ Het ging om 3.637 meldingen, de meeste van boerenbedrijven.^14,³² Juridisch lag de opdracht bij de overheid: de wet verplichtte de minister om samen met de provincies de melders te legaliseren. De maatregelen die daarvoor stikstofruimte moesten vrijmaken, kwamen echter niet op tijd.^15,³³

Intussen vroegen milieuorganisaties de provincies om op te treden, omdat de melders zonder geldige toestemming stikstof uitstootten. De Raad van State oordeelde in 2024 dat provincies daar tijdelijk van mochten afzien, omdat de melders op de overheid hadden vertrouwd.⁷ Beide kanten beroepen zich op het recht: de milieuorganisaties op de Habitatrichtlijn, de melders op het vertrouwen dat ze in de overheid mochten stellen. Eind 2025, ruim zes jaar na de uitspraak, hadden veertien melders een onherroepelijke vergunning; ruim 1.300 goedgekeurde melders wachtten nog op een oplossing.^14,¹⁶ Zo komt het risico van een taak die juridisch bij de overheid ligt, in de praktijk bij de melders terecht.

Rekenen of meten?

Na de uitspraak kwam ook het rekenwerk onder een vergrootglas. Of een project toestemming krijgt, hangt af van een berekening met AERIUS, dat het verspreidingsmodel OPS van het RIVM gebruikt. Een adviescollege onder leiding van Leen Hordijk concludeerde in 2020 dat de modellen en metingen op nationale schaal van voldoende tot goede kwaliteit zijn. Maar voor de toets van één project vond het college AERIUS niet doelgeschikt: het beleid vroeg om een detail, tot op een hectare nauwkeurig, dat niet in verhouding stond tot de onzekerheid op die schaal. Het college sprak van schijnzekerheid en adviseerde meer te meten en te middelen over grotere gebieden.¹⁷

Over de conclusies blijft verschil van inzicht. Het RIVM erkent de onzekerheid op kleine schaal, maar vindt het model bruikbaar; of die onzekerheid aanvaardbaar is, noemt het een beleidsmatige afweging, en een kleine bijdrage is volgens het instituut niet nul.¹⁸ Ecoloog Han Lindeboom stelt, steunend op metingen, dat ammoniak uit een stal na zo'n 300 meter nauwelijks nog in de lucht terug te vinden is en dat de modellen de neerslag overschatten; hij pleit voor beleid op basis van metingen.¹⁹ Ook de emissiearme stallen kwamen ter discussie te staan: ze leken in de praktijk minder effectief dan gedacht, al ontbraken robuuste metingen.²⁰ In 2022 oordeelde de Raad van State dat boeren voor twee stalsystemen niet langer zonder meer op een lagere uitstoot konden rekenen.²¹ Het debat gaat zo minder over de landelijke optelsom dan over de vraag hoe je die toerekent aan één bedrijf of project.

Wat het in gang zette

De landbouw is de grootste binnenlandse bron van stikstofneerslag op kwetsbare leefgebieden, vooral via ammoniak uit mest. Ongeveer de helft van de neerslag komt uit de landbouw en ongeveer een derde uit het buitenland.³ Ook verkeer, industrie en huishoudens dragen bij.
Ook nieuwe oplossingen strandden soms bij de rechter. In 2022 sneuvelde de vrijstelling voor tijdelijke bouwstikstof in de zaak over het project Porthos.²²
In januari 2025 droeg de rechter in een zaak van Greenpeace de Staat op om de stikstofdoelen voor 2030 te halen.²³ Het kabinet ging in hoger beroep.²⁴
In juni 2026 kondigde het kabinet aan de omgevingswaarden uit de wet te vervangen door doelen voor minder uitstoot per sector, en een rekenkundige ondergrens in te voeren.²⁵ Zie Polarisatie en de stikstofimpasse.
Er kwamen uitkoopregelingen voor veehouders die vrijwillig willen stoppen.¹⁵ Dat landbouwgrond natuur werd, was volgens historicus Jan Bieleman voor veel boeren moeilijk te begrijpen: het ging in tegen hun diepste gevoel van continuïteit.²⁶
Zie ook Natuur is mensenwerk, Voorschrift of doel?, Data, AI en de digitale boer en Klimaat: uitstoot, water en bodem.

Vier perspectieven

De boer

Veel boeren hebben geïnvesteerd in vertrouwen op wat de overheid toestond. Nu voelen ze zich de schuld gegeven van een probleem dat de overheid met het PAS zelf mede heeft veroorzaakt. Dat heide, bossen en vennen last hadden van ammoniak, was kennis van onderzoekers en beleidsmakers. De boer kreeg via de voorlichting vooral het advies om te groeien. Dat een rekenmodel bepaalt of je mag uitbreiden, terwijl deskundigen twijfelen aan de uitkomst per bedrijf, voedt het wantrouwen. Voor PAS-melders hangt er al jaren een juridische onzekerheid boven het erf.

Heide en schraalland

Ecologen wijzen erop dat de stikstofneerslag in de meeste Natura 2000-gebieden al decennia boven de grens ligt die de beschermde planten en dieren kunnen verdragen, en dat herstel lang duurt. Voor hen legde de uitspraak bloot wat in de wetenschap en bij de overheid al lang bekend was. Dat één bedrijf weinig bijdraagt, maakt de optelsom van alle bedrijven niet kleiner. Ze benadrukken ook dat minder stikstof alleen niet genoeg is. Heide en schraalland hebben ook beheer en een goede waterstand nodig.

De overheid

De overheid moet Europese afspraken nakomen, woningbouw en infrastructuur mogelijk maken én de landbouw perspectief bieden. In een klein, dichtbevolkt land botsen die doelen met elkaar. Met het PAS probeerde ze die tegenstelling te overbruggen, maar de rechter accepteerde geen ruimte op krediet. Daarna moest ze tegelijk de vergunningen weer op gang brengen, de PAS-melders helpen en de rekenmethode verbeteren.

De burger

Voor de meeste mensen werd stikstof voelbaar via de bouwstop, de 100 km/u en de protesten op de snelweg. Wie een huis zocht, merkte dat de woningbouw vertraagde. Over wie de rekening moet betalen, en of de aanpak klopt, lopen de meningen sterk uiteen.

De boer

Veel boeren hebben geïnvesteerd in vertrouwen op wat de overheid toestond. Nu voelen ze zich de schuld gegeven van een probleem dat de overheid met het PAS zelf mede heeft veroorzaakt. Dat heide, bossen en vennen last hadden van ammoniak, was kennis van onderzoekers en beleidsmakers; de boer kreeg via de voorlichting vooral het advies om te groeien. Dat een rekenmodel waarvan deskundigen de precisie per bedrijf betwijfelen, beslist over uitbreiding of overname, voedt het wantrouwen. Wie in een emissiearme stal investeerde, weet soms niet eens of die doet wat beloofd was. Voor PAS-melders hangt er al jaren een juridische onzekerheid boven het erf.

Heide en schraalland

Ecologen wijzen erop dat de stikstofneerslag in de meeste Natura 2000-gebieden al decennia boven de grens ligt die de beschermde planten en dieren kunnen verdragen, en dat herstel lang duurt, omdat opgehoopte stikstof in de bodem blijft doorwerken. Voor hen legde de uitspraak bloot wat in de wetenschap en bij de overheid al lang bekend was. Dat de bijdrage van één bedrijf klein en onzeker is, maakt de optelsom van duizenden bronnen niet kleiner. Ze benadrukken ook dat heide en schraalland cultuurlandschap zijn, dat beheer en een goede waterstand nodig heeft.

De overheid

De overheid moet Europese afspraken nakomen, woningbouw en infrastructuur mogelijk maken én de landbouw perspectief bieden. In een klein, dichtbevolkt land botsen die doelen met elkaar. Met het PAS probeerde ze die tegenstelling te overbruggen, maar de rechter accepteerde geen ruimte op krediet. Daarna moest ze tegelijk de vergunningverlening weer op gang brengen, de PAS-melders helpen en het vertrouwen in de rekenmethode herstellen.

De burger

Voor de meeste mensen werd stikstof voelbaar via de bouwstop, de 100 km/u en de protesten op de snelweg. Wie een huis zocht, merkte dat de woningbouw vertraagde. Over wie de rekening moet betalen, welke sector als eerste moet minderen en of de aanpak klopt, lopen de meningen sterk uiteen, vaak langs de lijn tussen stad en platteland.

Trivia

Stikstofneerslag wordt uitgedrukt in mol per hectare per jaar. Een mol stikstof weegt 14 gram, dus 1.000 mol is zo'n 14 kilo.²⁷
Het rekenmodel AERIUS brengt bijdragen in beeld vanaf 0,005 mol per hectare per jaar. Onder het PAS lag die grens tien keer hoger, op 0,05 mol.¹⁷ Een adviescollege noemde 0,005 mol in vergelijking met de omringende landen een zeer lage drempel.²⁸
De gemiddelde stikstofneerslag in Nederland daalde van ruim 2.700 mol per hectare in 1990 naar ongeveer 1.300 mol in 2023.³
Porthos, het project dat in 2022 de bouwvrijstelling liet sneuvelen, was geen stal maar een plan om CO2 onder de Noordzee op te slaan.²²

Om over te praten

Stikstof komt van boerderijen, verkeer en industrie. Wie moet als eerste minderen, en waarom?

Bronnen

J. Kros e.a., Effecten van ammoniak op de Nederlandse natuur. Achtergrondrapport, Alterra-rapport 1698 (2008), link. ↩
J. Bieleman, Five Centuries of Farming. A Short History of Dutch Agriculture, 1500–2000 (Wageningen 2010), p. 272–273 en 277. ↩
Compendium voor de Leefomgeving, 'Nitrogen deposition, 1990-2024' (2025), link. ↩
Minister van LNV, antwoorden op vragen over de voortgang Natura 2000, Kamerstukken II 32670, nr. 130 (2018), link. ↩
Raad van State, uitspraak van 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603, link. ↩
Memorie van toelichting bij de wijziging van de Natuurbeschermingswet 1998 (programmatische aanpak stikstof), Kamerstukken II 2012/13, 33 669, nr. 3, link. ↩
Raad van State, 'Tijdelijk afzien van handhaving tegen PAS-melders mag, mits goed gemotiveerd' (28 februari 2024), link. ↩
Staatssecretaris van EL&I, aanbiedingsbrief advies van de Commissie m.e.r. over de concept definitieve PAS (15 augustus 2012), link. ↩
Raad van State, advies over het wetsvoorstel programmatische aanpak stikstof (26 april 2013, W15.13.0024/IV) en nader rapport, Kamerstukken II 2012/13, 33 669, nr. 4, link. ↩
Binnenlands Bestuur, 'Teller geblokkeerde bouwprojecten op 18 duizend' (2019), link. ↩
Hart van Nederland, 'Vanaf vandaag de maximumsnelheid overal 100 kilometer per uur' (2020), link. ↩
Adviescollege Stikstofproblematiek (J.W. Remkes e.a.), Niet alles kan overal. Eindadvies over structurele aanpak op lange termijn (8 juni 2020), link. ↩
Wet stikstofreductie en natuurverbetering, wet van 10 maart 2021, Staatsblad 2021, 140, link. ↩
Minister van LVVN, brief over de PAS-melders, Kamerstukken II 2024/25, 35 334, nr. 410 (29 augustus 2025), link. ↩
Stibbe, 'Gedogen van PAS-melders: makkelijker gezegd dan gedaan, maar niet onmogelijk' (2022), link. ↩
Minister van LVVN, brief over de voortgang PAS-melders, Kamerstukken II 2025/26, 35 334, nr. 426 (29 januari 2026), link. ↩
Adviescollege Meten en Berekenen Stikstof (L. Hordijk e.a.), Meer meten, robuuster rekenen. Eindrapport (15 juni 2020), link. ↩
Binnenlands Bestuur, 'Commissie kritisch op Aerius: het RIVM reageert' (18 juli 2024), link. ↩
H. Lindeboom, 'De stikstofkwestie', in D. Veerman en E. Gravesteijn (red.), Daarom zijn boeren boos (Prometheus, 2025), h. 7. ↩
Commissie Deskundigen Meststoffenwet, advies 'Stikstofverliezen uit mest in stallen en mestopslagen' (18 juni 2020), link. ↩
Hart van Nederland (ANP), 'RvS: nut emissiearme stallen niet bewezen, boeren mogen niet uitbreiden' (7 september 2022), link. ↩
Raad van State, 'Bouwvrijstelling stikstof van tafel, maar geen algehele bouwstop' (2 november 2022), link. ↩
Rechtbank Den Haag, 'Staat moet wettelijk stikstofdoel 2030 halen en voorrang verlenen aan gebieden met grootste stikstofoverbelasting' (22 januari 2025), ECLI:NL:RBDHA:2025:578, link. ↩
Minister van LVVN, brief over het hoger beroep in de Greenpeace-zaak, Kamerstukken II 2024/25, 35 334, nr. 360 (11 april 2025), link. ↩
Minister van LVVN (J. van Essen), Kamerbrief 'Weer ruimte voor boer, natuur en bouw: maatregelpakket voor landbouw, natuur en stikstof' (26 juni 2026), link. ↩
J. Bieleman, Five Centuries of Farming. A Short History of Dutch Agriculture, 1500–2000 (Wageningen 2010), p. 317. ↩
Wageningen University & Research, dossier 'Stikstof' (geraadpleegd 2026), link. ↩
Binnenlands Bestuur, 'Nee, niet per direct een rekenkundige ondergrens' (2025), link. ↩
Minister van LNV, brief over het Toetsingskader Ammoniak 2008, Kamerstukken I 32670, F (2019), link.
W. van der Weijden, P. van Bodegom, E. Hees en F. van der Schans, 'Ecologische politiek en politieke ecologie', in D. Veerman en E. Gravesteijn (red.), Daarom zijn boeren boos (Prometheus, 2025), h. 5.
Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland, antwoord op vragen nr. 3517 over de uitspraak van de Raad van State over het PAS (juli 2019), link.
Binnenlands Bestuur, 'Provincies vrezen dat ze PAS-melders niet kunnen helpen' (2025), link.
Handelingen II 2024/25, nr. 113, debat over de Wijziging van de Omgevingswet (maatwerkaanpak PAS-projecten) (september 2025), link.