Hoe boeren in een veranderend klimaat?

Te droog en te nat

De zomers van 2018 en 2022 waren in grote delen van het land extreem droog. Op de hoge zandgronden zakte het grondwater diep weg, en boeren mochten soms niet beregenen. In het westen drong zout water verder de rivieren in. Volgens het KNMI komt een droogte als die van 2018 ongeveer eens in de dertig jaar voor.¹

Daartegenover staan natte winters en heftige buien. In 2021 liep Zuid-Limburg onder water. Na het natte najaar van 2023 konden veel akkerbouwers lange tijd het land niet op. Soms heeft een boer in één jaar eerst te veel en daarna te weinig water.

Volgens het KNMI worden de zomers droger en de winters natter. Hoe sterk, hangt vooral af van hoeveel broeikasgassen de wereld nog uitstoot.² Tegelijk kunnen boeren gewassen telen die hier vroeger niet groeiden. Sommigen zetten in op techniek: meer zoetwater aanvoeren, slimmer beregenen, nieuwe rassen. Anderen vinden dat de landbouw zich moet aanpassen aan wat de bodem en het water ter plekke aankunnen.

Een zakkend land

In het veenweidegebied is het klimaat dubbel voelbaar. Sinds de De grote veenontginningen wordt het veen ontwaterd. Droog veen vergaat: de bodem zakt, en er komt CO2 vrij. Een lager peil maakte het land beter berijdbaar, maar versnelde de daling. Wie het peil weer omhoog zet, remt de daling af, maar maakt het land natter voor melkvee.³ Volgens het PBL stoot een hectare ontwaterd veen gemiddeld zo'n 20 ton CO2 per jaar uit.⁴

Boeren en onderzoekers zoeken naar tussenwegen. Bij Zegveld testen ze onderwaterdrains: buizen onder het slootpeil die in de zomer water de grond in brengen. Op een proefperceel halveerde de bodemdaling, al vragen onderzoekers om meer metingen in de praktijk.³ Op andere plekken proberen boeren natte teelten, zoals lisdodde.⁵ Of zulke teelten een boer een inkomen geven, moet nog blijken.

Methaan en lachgas

De landbouw ondergaat het klimaat niet alleen, maar draagt er ook aan bij. Ze stoot ongeveer een zesde van alle Nederlandse broeikasgassen uit.⁶ Het grootste deel daarvan is geen CO2. In de pens van koeien, schapen en geiten breken microben gras en ander voer af, en daarbij ontstaat methaan, dat de dieren uitboeren. Ook in mestkelders ontstaat methaan. Driekwart van al het methaan in Nederland komt uit de landbouw, vooral van rundvee. Lachgas ontstaat in de bodem, vooral na bemesting met kunstmest of dierlijke mest. CO2 komt vooral uit het aardgas waarmee kassen worden verwarmd, en uit ontwaterd veen.⁷

Sinds 1990 daalde de uitstoot van methaan en lachgas flink. Dat kwam grotendeels door het mest- en ammoniakbeleid, en doordat dezelfde hoeveelheid melk met minder koeien werd gemaakt.⁸ Toen mest de grond in moest worden gespoten om ammoniak te beperken, ging de lachgasuitstoot uit die mest juist omhoog.⁸ Hoeveel broeikasgas er vrijkomt, hangt af van tijdstip, techniek, bodem en gewas. Een maatregel tegen het ene probleem kan een ander groter maken.

Hoe tel je methaan?

Over de vraag hoe zwaar methaan moet meetellen, wordt fel gediscussieerd. Methaan warmt veel sterker op dan CO2, maar het blijft maar zo'n twaalf jaar in de lucht. CO2 blijft eeuwen. In de gangbare rekenmethode, GWP100, telt een kilo methaan ongeveer 28 keer zo zwaar als een kilo CO2.⁹

In 2018 stelden de Britse klimaatonderzoeker Myles Allen en collega's een andere methode voor, GWP. Die kijkt niet alleen naar hoeveel methaan je uitstoot, maar ook of dat meer of minder wordt dan eerder. Een veestapel die gelijk blijft, voegt volgens die methode nauwelijks extra opwarming toe.¹⁰ Bij een krimpende veestapel kan de uitstoot zelfs als negatief worden geboekt.¹¹ Voorstanders vinden dat eerlijker voor de veehouderij. Critici, zoals de klimaatonderzoekers Joeri Rogelj en Carl-Friedrich Schleussner, wijzen erop dat de methode landen met een grote, lang bestaande veestapel bevoordeelt, en arme landen met een groeiende veestapel benadeelt. Zij vinden GWP alleen bruikbaar voor de wereld als geheel, niet per land.¹¹

Volgens Wouter van der Weijden en zijn medeauteurs in Daarom zijn boeren boos kan het een klein verschil maken als het beleid methaan uit de pens iets lichter laat wegen dan methaan uit aardgas. Het koolstofatoom in dat methaan kwam immers eerst als CO2 uit de lucht, via het gras. Het kabinet-Schoof wilde onderzoeken of het met die korte kringloop rekening kon houden.¹²

Hoeveel moet de landbouw bijdragen?

Sinds het Klimaatakkoord van 2019 moet ook de landbouw minder uitstoten, vooral minder methaan uit de veehouderij en minder CO2 uit het veen. Latere kabinetten legden de lat hoger.¹³ Volgens het PBL is de kans klein dat de landbouw haar doel voor 2030 haalt.¹⁴

Denemarken koos als eerste land voor een prijs. In 2024 spraken regering, boeren- en natuurorganisaties daar een heffing af op de uitstoot van vee, vanaf 2030.¹⁵ Voorstanders zien een eerlijke prijs voor uitstoot. Critici vrezen dat de productie verschuift naar landen zonder heffing. Zie ook Wat nu?.

Water en bodem sturend

Langs de rivieren kantelde het denken al eerder. Na de hoge waterstanden van 1993 en 1995 kregen rivieren meer ruimte. In de Noordwaard bij de Biesbosch werd een polder met veel landbouwgrond ontpolderd. Boerderijen kwamen op verhoogde terpen te staan, zoals vroeger in het noorden, zie Terpen en wierden.¹⁶

In 2022 ging het kabinet verder. In de brief Water en Bodem Sturend stond dat water en bodem mee moeten bepalen wat waar kan. Bijvoorbeeld: in het veen het grondwater hoger houden, en op de zandgronden water langer vasthouden.¹⁷ Twee jaar later schreef een volgend kabinet dat 'sturend' niet 'bepalend' betekent, maar 'rekening houden met'.¹⁸ Hoe streng de keuzes worden toegepast, en wie de aanpassing betaalt, is nog volop in beweging. Hetzelfde geldt voor de vraag hoeveel de landbouw aan minder uitstoot moet bijdragen, en tegen welke prijs.

Te droog en te nat

De zomers van 2018 en 2022 waren in grote delen van het land extreem droog. Op de hoge zandgronden zakte het grondwater diep weg, en boeren mochten soms niet beregenen. In het westen drong zout water verder de rivieren in, waardoor zoet water voor beregening en vee schaarser werd. Volgens het KNMI komt een droogte als die van 2018 ongeveer eens in de dertig jaar voor.¹

Daartegenover staan natte winters en heftige buien. In 2021 liep Zuid-Limburg onder water, en na het natte najaar van 2023 konden veel akkerbouwers lange tijd het land niet op. Soms heeft een boer in één jaar eerst te veel en daarna te weinig water. Sloten, gemalen en drainage waren vooral gemaakt om water snel af te voeren, dat in een droge zomer dan ontbreekt.

Volgens de klimaatscenario's van het KNMI worden de zomers droger en de winters natter. Hoe sterk, hangt vooral af van hoeveel broeikasgassen de wereld nog uitstoot; in het hoogste scenario is rond 2100 een gemiddelde zomer zo droog als die van 2018.² Warmere zomers brengen ook nieuwe ziekten, zoals blauwtong, een virusziekte van schapen en runderen die door knutten wordt verspreid.²² Tegelijk kunnen boeren gewassen telen die hier vroeger niet groeiden. Over het antwoord lopen de meningen uiteen. Sommigen zetten in op techniek: meer zoetwater aanvoeren, slimmer beregenen, rassen die droogte of zout verdragen. Anderen vinden dat de landbouw zich moet aanpassen aan wat bodem en water ter plekke aankunnen, ook als sommige teelten daardoor van bepaalde plekken verdwijnen.

Een zakkend land

In het veenweidegebied is het klimaat dubbel voelbaar. Sinds de De grote veenontginningen wordt het veen ontwaterd. Droog veen komt in contact met zuurstof en vergaat: de bodem zakt, en er komt CO2 vrij. Een lager peil maakte het land beter berijdbaar, maar versnelde de daling. Wie het peil weer omhoog zet, remt de daling af, maar maakt het land natter en minder geschikt voor melkvee, de basis van de veenweidelandbouw.³ Volgens het PBL stoot een hectare ontwaterd veen gemiddeld zo'n 20 ton CO2 per jaar uit.⁴

Boeren en onderzoekers zoeken naar tussenwegen. Bij Zegveld, in het Utrechtse veen, testen ze onderwaterdrains: buizen onder het slootpeil die in de zomer water de grond in brengen en in de winter afvoeren. Op een proefperceel halveerde de bodemdaling. Een Duitse veenonderzoeker trok dat effect in twijfel; de Wageningse onderzoekers weerlegden zijn kritiek, maar pleitten wel voor meer metingen in de praktijk.³ Op andere plekken proberen boeren natte teelten, zoals lisdodde.⁵ Of zulke teelten een boer een inkomen geven, moet nog blijken.

Methaan en lachgas

De landbouw ondergaat het klimaat niet alleen, maar draagt er ook aan bij. Volgens het CBS komt ongeveer een zesde van alle Nederlandse broeikasgassen uit de landbouw.⁶ Die uitstoot wordt uitgedrukt in CO2-equivalent: elk gas wordt omgerekend naar de hoeveelheid CO2 met hetzelfde opwarmende effect.

Anders dan in industrie of verkeer bestaat de landbouwuitstoot grotendeels niet uit CO2, maar komt ze uit biologische processen. In de pens van herkauwers breken microben gras en ruwvoer af; daarbij ontstaat methaan, dat de dieren uitboeren. Ook in mestkelders vormen bacteriën methaan. Driekwart van het Nederlandse methaan komt uit de landbouw, vooral van rundvee. Lachgas ontstaat bij omzettingen van stikstof in de bodem, vooral na bemesting met kunstmest of dierlijke mest. CO2 komt vooral uit aardgas voor de kassen en uit ontwaterd veen.⁷

Sinds 1990 daalde de uitstoot van methaan en lachgas flink, grotendeels als bijeffect van het mest- en ammoniakbeleid, en doordat onder het melkquotum dezelfde hoeveelheid melk met minder, productievere koeien werd gemaakt.⁸ Toen mest emissiearm in de bodem moest worden gebracht om ammoniak te beperken, steeg de lachgasuitstoot uit die mest juist.⁸ Hoeveel broeikasgas vrijkomt, hangt sterk af van tijdstip, techniek, bodemsoort en gewas, en een maatregel tegen het ene probleem kan een ander vergroten.

Hoe zwaar weegt methaan?

Over de vraag hoe zwaar methaan moet meetellen, wordt fel gediscussieerd. Methaan is per kilo een veel krachtiger broeikasgas dan CO2, maar het wordt in ongeveer twaalf jaar afgebroken, terwijl CO2 eeuwenlang blijft. In de gangbare rekenmethode, het Global Warming Potential over honderd jaar (GWP100), telt een kilo methaan ongeveer 28 keer zo zwaar als een kilo CO2.⁹

In 2018 stelden de Britse klimaatonderzoeker Myles Allen en collega's een alternatief voor, GWP. Die methode koppelt de opwarming door kortlevende gassen niet aan de totale uitstoot, maar aan de verandering daarin. Een gelijkblijvende methaanuitstoot houdt de concentratie in de lucht ongeveer stabiel en voegt dus nauwelijks extra opwarming toe.¹⁰ Bij een dalende uitstoot kan het resultaat zelfs als negatief worden geboekt.¹¹ Voorstanders zien daarin een nauwkeuriger beeld van het klimaateffect van de veehouderij. Critici, onder wie de klimaatonderzoekers Joeri Rogelj en Carl-Friedrich Schleussner, wijzen op een verdelingsprobleem: per land toegepast beloont GWP landen met een grote, historisch gegroeide veestapel, terwijl landen die hun veehouderij nog uitbreiden zwaar worden aangerekend. Volgens hen is de methode alleen geschikt voor de wereld als geheel, niet voor nationale boekhouding.¹¹

Volgens Wouter van der Weijden en zijn medeauteurs in Daarom zijn boeren boos kan het een klein verschil maken als beleid biogeen methaan, uit de pens, iets lichter laat wegen dan methaan uit fossiele bronnen, omdat de koolstof eerst via het gras uit de lucht is gehaald. Zij voegen eraan toe dat de oplossing uiteindelijk bij de consument ligt: pas als wereldwijd minder zuivel en rundvlees wordt gegeten, daalt de methaanuitstoot uit vee. Het kabinet-Schoof wilde onderzoeken of het met de korte koolstofkringloop rekening kon houden; volgens de auteurs was niet duidelijk of het daarbij ook aan methaan dacht.¹²

Hoeveel moet de landbouw bijdragen?

Sinds het Klimaatakkoord van 2019 heeft de landbouw een eigen opgave, vooral minder methaan uit de veehouderij, minder uitstoot uit de glastuinbouw en minder CO2 uit het veen. Latere kabinetten legden de lat hoger.¹³ Volgens het PBL is de kans dat de landbouw haar doel voor 2030 haalt kleiner dan 5 procent.¹⁴

Denemarken koos als eerste land voor een prijs. In 2024 sloten regering, landbouw- en natuurorganisaties daar een akkoord over een heffing op de uitstoot van vee vanaf 2030. De opbrengst vloeit de eerste jaren terug naar de sector, om de omschakeling te financieren.¹⁵ Voorstanders zien een marktconform instrument, waarmee boeren zelf de goedkoopste vermindering kunnen kiezen. Critici vrezen dat de productie naar landen zonder heffing verschuift. Zie ook Wat nu?.

Water en bodem sturend

Langs de rivieren kantelde het denken al eerder. Na de hoge waterstanden van 1993 en 1995 koos het Rijk niet alleen voor hogere dijken, maar ook voor meer ruimte voor het water. In de Noordwaard bij de Biesbosch werd een polder met veel landbouwgrond ontpolderd; boerderijen kwamen op verhoogde terpen te staan, zoals vroeger in het noorden, zie Terpen en wierden.¹⁶

In 2022 ging het kabinet verder met de brief Water en Bodem Sturend: water en bodem moeten mee bepalen wat waar kan. Bijvoorbeeld: in het veen het grondwater hoger houden en op de zandgronden water langer vasthouden.¹⁷ Daarmee brak de brief met een eeuwenoude lijn, waarin het water werd aangepast aan het gewenste gebruik van het land, zie Waterschappen en Droogmakerijen.

Twee jaar later schreef een volgend kabinet dat 'sturend' niet 'bepalend' betekent, maar 'rekening houden met'.¹⁸ Voor de een was dat een nodige verruiming, met ruimte voor maatwerk, woningbouw en landbouw. Voor de ander was het een afzwakking van een principe dat juist houvast moest geven. Hoe streng de keuzes worden toegepast, en wie de aanpassing betaalt, is nog volop in beweging. Aanpassing aan het klimaat en minder uitstoot raken elkaar in het veen, maar vragen elders om verschillende, soms botsende keuzes.