De Landbouwcrisiswet

Een nieuwe crisis

Na de beurskrach van 1929 raakte de wereldeconomie in een diepe crisis. Landen sloten hun grenzen voor buitenlandse producten. Voor Nederland, dat veel boter, kaas, eieren en vlees exporteerde, was dat een harde klap. Toen Nederland zijn overtollige boter in België dumpte, antwoordde dat land met invoerquota.¹ In het najaar van 1931 lieten Groot-Brittannië en Denemarken, de grote concurrent op de Britse markt, de gouden standaard los. Hun munten werden goedkoper, maar de gulden bleef duur. Nederlandse producten waren in het buitenland daardoor nog moeilijker te verkopen.² De prijzen zakten zo diep dat veel boeren met verlies werkten. In Zuid-Holland werd melk op de veiling begin jaren dertig soms voor maar twee à drie cent per liter verkocht.³

In de crisis van rond 1880 had de regering de markt grotendeels zijn werk laten doen (zie De landbouwcrisis). Nu was de nood te groot. Veel politici waren ervan overtuigd dat de landbouw zonder bescherming ten onder zou gaan. In april 1930 begon een Landbouwcrisiscommissie met haar werk.⁴ Daarna kwamen er losse steunwetten: de Tarwewet van 1931, en in 1932 de Crisis-Zuivelwet en de Crisis-Varkenswet.⁵ Ook kwam er een Crisispachtwet, die pachters uitstel van betaling kon geven.⁶ Op 5 mei 1933 volgde één overkoepelende wet: de Landbouw-Crisiswet 1933, gepubliceerd in het Staatsblad van 1933 als nummer 261.^7,5 Bij een wetswijziging in 1934 gingen de eerdere wetten daarin op.⁵ Daarom noemen sommige historici 1934 als het jaar van de wet.⁸

Brede bevoegdheden

De wet gaf de regering bijna onbeperkte macht om in te grijpen in productie, prijzen, invoer en uitvoer. Het geld kwam uit een Landbouwcrisisfonds. Dat werd gevuld met heffingen op producten in het binnenland en op invoer. De invoerheffing zorgde dat buitenlandse producten niet goedkoper waren dan Nederlandse. Met het geld uit het fonds kregen boeren steun en een betere prijs.⁷ Het ging om veel geld. Tussen 1933 en 1936 gaf de staat bijna 200 miljoen gulden per jaar uit aan de crisismaatregelen. De hele rijksbegroting was toen ongeveer 800 miljoen gulden.⁸

De wet kwam tot stand onder minister Verschuur van Economische Zaken, waar landbouw toen onder viel.⁹ Pas in 1935 kreeg Nederland een apart ministerie van Landbouw.¹⁰

Voor de uitvoering kwamen er crisisorganisaties per sector, zoals de Crisis-Zuivelcentrale uit 1932, de Varkenscentrale en later een centrale voor rundvee.^11,12 Daarin werkten boeren, handel en industrie samen onder toezicht van de overheid. Aan het hoofd stonden regeringscommissarissen.⁵ Zo ontstond een nieuw model: de sector regelde veel zelf, maar binnen de lijnen van de staat.

Merken, schetsen en controleurs

Steun had een prijs: regels. Om de overschotten te beperken, werd de aanfok van dieren begrensd. Varkenshouders moesten lid worden van de Varkenscentrale en kregen een beperkt aantal biggenmerken. Wie bij controle meer dieren bleek te hebben, overtrad de wet.¹² Een klein gemengd bedrijf in Raalte met vier koeien kreeg in 1936–37 bijvoorbeeld veertien biggenmerken.¹³ In 1934 kwam er ook een teeltregeling voor rundvee. In heel Nederland mochten per jaar niet meer dan 350.000 vaarskalveren en 60.000 stierkalveren worden opgefokt. Elke veehouder kreeg een beperkt aantal 'kalverschetsen'.¹⁴

Niet elke maatregel werkte zoals bedoeld. Om de melkproductie te remmen, moesten 160.000 drachtige vaarzen worden geslacht. Veel boeren hielden daarop hun oudere koeien langer aan, en de melkstroom groeide juist.¹⁴ Ook ontstond er een zwart circuit. Het aantal boeren dat zelf boter karnde, steeg van ongeveer 18.000 naar 40.000. Op die boter zat geen heffing. De regering antwoordde met een karnverbod.¹⁵ Minder varkens betekende ook minder afzet voor ondermelk, het restproduct van de boterfabriek. In Drenthe werd ondermelk soms gewoon in de sloot gegooid.¹⁶

Er kwamen crisiscontroleurs die op de boerderij kwamen kijken. Veel boeren voelden dat als een inbreuk op hun vrijheid, en de controle zette veel kwaad bloed.¹⁴ Anderen waren blij met de zekerheid. Margarine moest een tijdlang verplicht een deel boter bevatten, het zogeheten menggebod. Zo werd er meer boter afgezet.¹⁷ Voor het minst draagkrachtige deel van de bevolking kwam er goedkope, ongemengde margarine.¹⁸

Een blijvend apparaat

Toen de vooruitzichten in 1937 verbeterden, werd het menggebod op 28 september van dat jaar opgeheven. Ook het karnverbod verdween.¹⁹ Maar het apparaat bleef. Toen de oorlog uitbrak, kon de overheid de opgebouwde kennis en administratie gebruiken voor de distributie van voedsel. Een van de oprichters van het Landbouwcrisisbureau in 1933 was ir. S.L. Louwes.⁵ Hij leidde later het rijksbureau voor de voedselvoorziening in oorlogstijd, dat steunde op het landbouwcrisisapparaat (zie Oorlog en wederopbouw).²⁰ Na de oorlog bouwde het landbouwbeleid voort op de ervaring en de administratie uit de crisisjaren.²¹ Het idee van een geordende landbouw leefde voort in de bedrijfsorganisatie, met het Landbouwschap en de productschappen.

Ook in Europa kwam het idee terug: gegarandeerde prijzen, heffingen aan de grens en het opkopen van overschotten. Volgens Mansholt zelf werd het heffingenstelsel uit de crisisjaren op Nederlands initiatief overgenomen in het Europese landbouwbeleid.²¹ De Landbouwcrisiswet was zo een voorloper van het Europese landbouwbeleid.

Een exportsector in de knel

Na de beurskrach van 1929 raakte de wereldeconomie in een diepe crisis, en landen sloten hun grenzen voor buitenlandse producten. Voor Nederland, dat veel boter, kaas, eieren en vlees exporteerde, was dat een harde klap. Toen Nederland zijn overtollige boter in België dumpte, antwoordde dat land met invoerquota.¹ De afhankelijkheid van buitenlandse markten was al eerder pijnlijk gebleken: in 1926 had Groot-Brittannië onverwacht de grens gesloten voor Nederlands vers varkensvlees, de zogeheten Londense biggen. Officieel ging het om een veterinaire maatregel, in feite om bescherming van de eigen varkenshouders. Nederlandse boeren moesten overstappen op zwaardere baconvarkens, een markt die Denemarken al beheerste.²

In het najaar van 1931 lieten Groot-Brittannië en Denemarken, de grote concurrent op de Britse markt, de gouden standaard los. Hun munten werden goedkoper, maar de gulden bleef duur. Nederlandse producten waren in het buitenland daardoor nog moeilijker te verkopen.² De prijzen zakten zo diep dat veel boeren met verlies werkten. In Zuid-Holland werd melk op de veiling begin jaren dertig soms voor maar twee à drie cent per liter verkocht.³

Van vrije markt naar ordening

In de crisis van rond 1880 had de regering de markt grotendeels haar werk laten doen, zie De landbouwcrisis. Nu was de nood te groot. Het 'groene front' van landbouworganisaties wist de regering ervan te overtuigen haar liberale houding tegenover het economische leven los te laten.⁸ In april 1930 begon een Landbouwcrisiscommissie met haar werk.⁴ Daarna volgden losse steunwetten: de Tarwewet van 1931, en in 1932 de Crisis-Zuivelwet en de Crisis-Varkenswet.⁵ Ook kwam er een Crisispachtwet, die pachters uitstel van betaling kon geven.⁶

Die eerste maatregelen riepen wrevel op. De Tarwewet was vooral bedoeld voor de akkerbouwers op de zeeklei in het noorden en zuidwesten. Tuinders, akkerbouwers in de Veenkoloniën en de kleine gemengde boeren op het zand voelden zich achtergesteld; het beleid gold als te slap, te wisselvallig en te eenzijdig gericht op grote boeren.⁸ De zuivel- en varkenswetten moesten vooral die kleine zandboeren helpen.²

Op 5 mei 1933 volgde één overkoepelende wet: de Landbouw-Crisiswet 1933, gepubliceerd in het Staatsblad van 1933 als nummer 261.^7,5 Bij een wetswijziging in 1934 gingen de eerdere wetten daarin op.⁵ Daarom noemen sommige historici 1934 als het jaar van de wet.⁸

Brede bevoegdheden, veel geld

De wet gaf de minister vergaande bevoegdheden over productie, prijzen, kwaliteit, handel en verwerking van de meeste landbouwproducten.⁸ Het geld kwam uit een Landbouwcrisisfonds, gevuld met heffingen op producten in het binnenland en op invoer. De invoerheffing zorgde ervoor dat buitenlandse producten niet goedkoper waren dan Nederlandse. Met het geld uit het fonds kregen boeren steun en een betere prijs.⁷ Het ging om grote bedragen. Tussen 1933 en 1936 gaf de staat bijna 200 miljoen gulden per jaar uit aan de crisismaatregelen, terwijl de hele landbouw een inkomen had van 400 tot 500 miljoen gulden en de rijksbegroting ongeveer 800 miljoen bedroeg.⁸

De wet kwam tot stand onder minister Verschuur van Economische Zaken, waar landbouw toen onder viel.⁹ Pas in 1935 kreeg Nederland een apart ministerie van Landbouw.¹⁰

Voor de uitvoering kwamen er crisisorganisaties per sector, zoals de Crisis-Zuivelcentrale uit 1932, de Varkenscentrale en later een centrale voor rundvee.^11,12 Daarin werkten boeren, handel en industrie samen onder toezicht van de overheid, met regeringscommissarissen aan het hoofd.⁵ Zo ontstond een nieuw model: de sector regelde veel zelf, maar binnen de lijnen die de staat trok. De Varkenscentrale kocht baconvarkens op boven de Londense marktprijs en betaalde strikt naar kwaliteit.² Toch kon ze niet voorkomen dat de exportprijs van bacon daalde van 1,05 gulden per kilo in 1929 naar 0,50 gulden in 1935.²⁷

Merken, schetsen en controleurs

Prijssteun werkte alleen als de productie tegelijk werd beperkt; anders zouden hogere prijzen alleen maar tot meer overschotten leiden.²⁷ Steun had dus een prijs: regels. Varkenshouders moesten lid worden van de Varkenscentrale en kregen een beperkt aantal biggenmerken. Wie bij controle meer dieren bleek te hebben, overtrad de wet.¹² Een klein gemengd bedrijf in Raalte met vier koeien kreeg in 1936–37 bijvoorbeeld veertien biggenmerken.¹³ In 1934 kwam er een teeltregeling voor rundvee: in heel Nederland mochten per jaar niet meer dan 350.000 vaarskalveren en 60.000 stierkalveren worden opgefokt, en elke veehouder kreeg een beperkt aantal 'kalverschetsen'.¹⁴ In de pluimveehouderij werd eind 1933 de taakverdeling tussen fokkers, vermeerderaars en broederijen verplicht. De productie per hen steeg daarna van ongeveer 116 eieren in 1933 tot zo'n 160 vlak voor de oorlog.²⁷

Niet elke maatregel werkte zoals bedoeld. Om de melkproductie te remmen, moesten 160.000 drachtige vaarzen worden geslacht. Veel boeren hielden daarop hun oudere koeien langer aan, en de melkstroom groeide juist.¹⁴ Ook ontstond er een zwart circuit. Het aantal boeren dat zelf boter karnde, steeg van ongeveer 18.000 naar 40.000; op die boter zat geen heffing. De regering antwoordde met een karnverbod.¹⁵ Minder varkens betekende ook minder afzet voor ondermelk, het restproduct van de boterfabriek. In Drenthe werd ondermelk soms gewoon in de sloot gegooid.¹⁶

Er kwamen crisiscontroleurs die op de boerderij kwamen kijken. Veel boeren ervoeren dat als een inbreuk op hun vrijheid, en de controle zette veel kwaad bloed.¹⁴ Anderen waren blij met de zekerheid. De productiebeperkingen troffen juist de kleine boeren op het zand relatief hard; hun levensstandaard was sinds eind jaren twintig gedaald, en begin jaren dertig was er sprake van werkelijke verarming. Voor hen werden de regels later iets versoepeld, en er kwam een aparte Dienst voor de Kleine Boerenbedrijven.²⁷ Margarine moest een tijdlang verplicht een deel boter bevatten, het zogeheten menggebod, zodat er meer boter werd afgezet.¹⁷ Voor het minst draagkrachtige deel van de bevolking kwam er goedkope, ongemengde margarine.¹⁸

Een blijvend apparaat

Toen de vooruitzichten in 1937 verbeterden, werd het menggebod op 28 september van dat jaar opgeheven; ook het karnverbod verdween.¹⁹ Maar het apparaat bleef. Bieleman spreekt van een echte waterscheiding: vóór 1930 beperkte de overheid zich tot het verbeteren van de landbouwkundige infrastructuur, een faciliterend beleid. Daarna werd het een regulerend beleid, dat de overheid steeds meer invloed gaf op de richting van de productie. Als voorspel noemt hij de voedselmaatregelen uit de Eerste Wereldoorlog.²¹

Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, kon de overheid de opgebouwde kennis en administratie gebruiken voor de distributie van voedsel. Een van de oprichters van het Landbouwcrisisbureau in 1933 was ir. S.L. Louwes.⁵ Hij leidde later het rijksbureau voor de voedselvoorziening in oorlogstijd, dat steunde op het landbouwcrisisapparaat, zie Oorlog en wederopbouw.²⁰ Volgens historica Krips-Van der Laan bouwde het landbouwbeleid na 1950 voort op de ervaring en de administratie uit de crisisjaren.²¹ Het idee van een geordende landbouw leefde voort in de bedrijfsorganisatie, met het Landbouwschap en de productschappen.

Ook in Europa keerde het idee terug: gegarandeerde prijzen, heffingen aan de grens en het opkopen van overschotten. Volgens Mansholt zelf werd het heffingenstelsel uit de crisisjaren op Nederlands initiatief overgenomen in het Europese landbouwbeleid.²¹ Zo bezien was de Landbouwcrisiswet een voorloper van het Europese landbouwbeleid, al is dat vooral de lezing van betrokkenen zelf.