Wereldmarkt, regio of eigen land?

Een land dat de wereld voedt?

Nederland heet vaak de tweede landbouwexporteur ter wereld, na de Verenigde Staten.¹ Dat klopt, maar dan gemeten in geld. Het zegt weinig over hoeveel calorieën of eiwitten we de wereld leveren.

Ruim een derde van de landbouwexport is wederuitvoer: producten uit het buitenland die via Nederland verder gaan. Ook wat hier wordt gemaakt, komt niet altijd van Nederlandse akkers en stallen. Chocolade van ingevoerde cacaobonen telt ook mee. Een kwart van de export gaat naar Duitsland.² Ook in pootaardappelen is Nederland groot. De uitvoer van Friese pootaardappelen groeide al tussen de twee wereldoorlogen sterk.³

Globalisering is niets nieuws

Dat ons voedsel van ver komt en ver weg gaat, is van alle tijden. Al rond 1500 at Holland brood van graan uit het Oostzeegebied. Daardoor konden de boeren hier hun natte land als wei gebruiken, voor boter en kaas. Zie De Hanze en de Oostzeehandel. Volgens de historicus Jan de Vries bracht die keuze voor specialisatie en handel de Republiek veel meer op dan zelfvoorziening had gedaan.⁴ Daarna kwamen suiker, koffie en cacao van plantages overzee, waar tot slaaf gemaakte mensen het werk deden. Zie Plantages overzee.

Na 1850 werd Nederland een echt exportland. Het verkocht landbouwproducten, eerst vooral aan Londen en later aan Duitsland. Het kocht veevoer, kunstmest en industriegoederen.⁵ Vanaf de jaren zestig kwam soja voor veevoer in grote hoeveelheden via Rotterdam binnen. Zie Het gat van Rotterdam. De vorm verandert, maar de vraag blijft: hoeveel wil een land van anderen afhangen?

Kwetsbare ketens

In 2021 was Nederland de grootste soja-importeur van de EU, al gaat een deel door naar andere landen.⁶ Kunstmest wordt gemaakt met aardgas. Fosfaat en kali komen uit mijnen in het buitenland. Kassen hebben veel energie nodig. Nederland produceert dus veel meer dan het eet, maar niet alles wat het eet.

Hoe kwetsbaar dat is, bleek na 2020. Corona sloot grenzen. In 2021 lag het containerschip Ever Given zes dagen dwars in het Suezkanaal.⁷ In 2022 viel Rusland Oekraïne binnen, een van de graanschuren van de wereld. Graan werd duur. Door de hoge gasprijs legde de kunstmestfabriek van Yara in Sluiskil een deel van de productie stil.⁸ Het efficiënte systeem van precies op tijd leveren had weinig buffers. De Europese Commissie wees erop dat de EU voor veel producten grotendeels zelfvoorzienend is. De zwakke plek is eiwit voor veevoer, zoals soja.⁹

Eén grote stad?

Tussen de wereldmarkt en het eigen land ligt nog een derde schaal: de regio. Van bovenaf zie je geen landsgrenzen. Je zou Vlaanderen, Nederland en de Duitse steden rond de Rijn kunnen zien als één grote stad, een soort 'Amsterbrusseldorf'. Dat is geen bestaand begrip, maar een denkbeeld. In die 'stad' wonen tientallen miljoenen mensen. Het platteland daartussen voedt haar. En de problemen houden zich niet aan grenzen. Rijn, Maas en Schelde stromen door meerdere landen. Ongeveer een derde van de stikstof die in Nederland neerslaat, komt uit het buitenland.¹⁰

De landbouw is hier al lang verweven. Eind negentiende eeuw ging het grootste deel van de Nederlandse varkensexport levend naar Duitsland.¹¹ Nu gaan miljoenen biggen naar Duitsland om daar te worden vetgemest. Mest gaat naar akkerbouwers over de grens.^12,13 Vlaanderen heeft net als Nederland veel vee op zandgrond, en dezelfde zorgen over stikstof en fosfaat. Toen het chemiebedrijf Ineos een grote fabriek in de Antwerpse haven wilde bouwen, gingen onder meer de provincies Noord-Brabant en Zeeland naar de Vlaamse rechter. Ze vreesden extra stikstof op een beschermd gebied net over de grens. In 2023 vernietigde de rechter de vergunning.¹⁴

Wie de regio als geheel ziet, denkt ook anders over zelfvoorziening. Elke streek maakt dan wat bij haar bodem en water past: aardappelen en graan op de zeeklei, koeien op het natte grasland, fruit langs de rivieren, kassen bij steden en havens. In plaats van zelfvoorziening per land gaat het dan om een regio die samen veel van haar eigen voedsel maakt, met gedeelde kringlopen van mest, voer en gewassen. Er bestaat al samenwerking over de grens, zoals sinds 1958 de EUREGIO van Nederlandse en Duitse gemeenten en waterschappen, en de Benelux.¹⁵

Wat schuurt

Critici van dat regionale denken wijzen op de verschillen. Veel landbouwregels komen uit Europa, maar elk land zet ze op zijn eigen manier om. Zie Mansholt en het Europese landbouwbeleid. Boerenorganisaties klagen over 'nationale koppen': eigen regels bovenop wat Europa vraagt, die hen duurder maken dan de buren. Anderen vinden dat een land met zoveel vee op zo weinig grond juist meer moet doen. Boeren aan weerszijden van de grens zijn ook elkaars concurrenten, om land en om plek voor hun mest. En wie beslist er voor een regio zonder eigen bestuur? Elk land blijft zelf verantwoordelijk voor de beschermde gebieden binnen zijn grenzen, ook als de stikstof daar van de buren komt.

Wereldmarkt, regio of eigen land?

De Nederlandse landbouw is gegroeid rond wat geld oplevert, zoals zuivel, vlees, bloemen en kasgroente. Ze is niet ingericht om precies ons eigen dieet te leveren.

Voorstanders van handel zien daarin geen probleem. Elk land maakt wat het relatief goed kan en ruilt de rest. Handel spreidt ook risico's: mislukt de oogst hier, dan komt voedsel van elders. Critici wijzen op 2022. Zij willen meer zelfvoorziening: korte ketens, eigen voorraden en meer eiwitgewassen van eigen bodem. Dat maakt voedsel wel duurder. Wat Nederland kiest, merken ook boeren elders. Een sojaboer in Brazilië heeft belang bij Europese vraag naar veevoer. Een kleine boer in West-Afrika kan last hebben van goedkope Europese producten.

De vraag is dus niet alleen óf we zelfvoorzienend moeten zijn, maar ook waarvoor en op welke schaal: de wereld, de regio of het eigen land?

Een land dat de wereld voedt?

Nederland heet vaak de tweede landbouwexporteur ter wereld, na de Verenigde Staten.¹ Dat klopt, maar dan gemeten in geld. Het zegt weinig over hoeveel calorieën of eiwitten we de wereld leveren, en nog minder over hoeveel daarvan op Nederlandse grond is gegroeid.

Ruim een derde van de landbouwexport is wederuitvoer: producten uit het buitenland die via Nederland verder gaan. Ook wat 'van Nederlandse makelij' heet, komt niet allemaal van Nederlandse akkers en stallen. Het gaat ook om producten die hier sterk zijn bewerkt, zoals chocolade van ingevoerde cacaobonen. Een kwart van de export gaat naar Duitsland.² Het exportcijfer zegt dus evenveel over Nederland als handels- en verwerkingsland als over zijn boeren. Daarnaast is Nederland groot in uitgangsmateriaal. De uitvoer van Friese pootaardappelen groeide al tussen de twee wereldoorlogen sterk.³

Globalisering is niets nieuws

Dat ons voedsel van ver komt en ver weg gaat, is van alle tijden. Al rond 1500 at Holland brood van graan uit het Oostzeegebied. Zie De Hanze en de Oostzeehandel. Volgens de historicus Jan de Vries moeten veel landen kiezen tussen zelfvoorziening en specialisatie met afhankelijkheid van het buitenland. De Republiek koos ondubbelzinnig voor het tweede. Goedkoop ingevoerd graan maakte grond en arbeid vrij voor productiever werk, zoals zuivel voor de export, en dat leverde veel meer op dan zelfvoorziening had gedaan.⁴ De keerzijde bleek bij een graancrisis in 1698. Toen de raadpensionaris van Holland een maximumprijs voor boekweit voorstelde, kreeg hij te horen dat de Republiek daarvoor te afhankelijk was van invoer: het buitenlandse graan zou dan naar landen met hogere prijzen gaan.²⁰

Daarna kwamen suiker, koffie en cacao van plantages overzee, waar tot slaaf gemaakte mensen het werk deden. Zie Plantages overzee. Na 1850 werd Nederland een klassieke exporteconomie, die landbouwproducten verkocht, eerst vooral aan Londen en later aan Duitsland, en veevoer, kunstmest en industriegoederen kocht.⁵ Vanaf de jaren zestig kwam soja voor veevoer in grote hoeveelheden via Rotterdam binnen. Zie Het gat van Rotterdam. De vorm verandert, maar de vraag blijft: hoeveel wil een land van anderen afhangen, en voor wat?

Kwetsbare ketens

Tegelijk hangt deze landbouw af van aanvoer. In 2021 was Nederland de grootste soja-importeur van de EU, al gaat een deel door naar andere landen.⁶ Kunstmest wordt gemaakt met aardgas, als grondstof én als energiebron. Fosfaat en kali komen uit buitenlandse mijnen, en fosfaaterts is eindig. Kassen hebben veel energie nodig. Nederland produceert dus veel meer dan het eet, maar niet alles wat het eet. Wie de afhankelijkheid wil meten, moet ook kijken naar wat er nodig is om voedsel te maken.

Hoe kwetsbaar dat is, bleek na 2020. Corona sloot grenzen. In 2021 lag het containerschip Ever Given zes dagen dwars in het Suezkanaal.⁷ In 2022 viel Rusland Oekraïne binnen, een van de graanschuren van de wereld. Graanprijzen schoten omhoog, en door de hoge gasprijs legde Yara in Sluiskil een deel van zijn kunstmestproductie stil.⁸ Het systeem van precies op tijd leveren, met weinig voorraad omdat de volgende lading altijd onderweg is, bleek weinig buffers te hebben. De Europese Commissie wees erop dat de EU voor veel producten grotendeels zelfvoorzienend is. De zwakke plek is eiwit voor veevoer, zoals soja.⁹ Daarmee verschoof de vraag van het niveau van het land naar dat van Europa.

Eén grote stad?

Tussen de wereldmarkt en het eigen land ligt nog een derde schaal: de regio. Van bovenaf zie je geen landsgrenzen. Je zou Vlaanderen, Nederland en de Duitse steden rond de Rijn kunnen zien als één metropool, een soort 'Amsterbrusseldorf'. Dat is geen vakterm, maar een denkbeeld dat helpt om de regio als geheel te zien. In die 'stad' wonen tientallen miljoenen mensen. Het platteland daartussen voedt haar, en de problemen houden zich niet aan grenzen. Rijn, Maas en Schelde stromen door meerdere landen. Ongeveer een derde van de stikstof die in Nederland neerslaat, komt uit het buitenland; andersom waait Nederlandse uitstoot naar de buren.¹⁰

De landbouw is hier al lang verweven. Eind negentiende eeuw ging ongeveer twee derde van de Nederlandse varkensexport levend naar Duitsland, tot Duitsland in 1894 de grens sloot om de eigen boeren te beschermen.¹¹ De grens kon dus net zo goed dicht- als opengaan. Nu gaan miljoenen biggen naar Duitsland om te worden afgemest, en mest gaat naar akkerbouwers over de grens.^12,13 Hoeveel die mest daar doet, hangt af van bodem, gewas, tijdstip en techniek.

Vlaanderen heeft net als Nederland een intensieve veehouderij op zandgrond, met dezelfde zorgen over stikstof en fosfaat. In 2024 legde het een eigen stikstofaanpak vast in een decreet.²¹ Volgens ecoloog Han Lindeboom kampt Vlaanderen in essentie met dezelfde problemen als Nederland.²² Toen Ineos een grote chemiefabriek in de Antwerpse haven wilde bouwen, gingen onder meer Noord-Brabant en Zeeland in beroep, vanwege stikstof op de Brabantse Wal, een Natura 2000-gebied net over de grens. In 2023 vernietigde de Vlaamse rechter de vergunning.¹⁴

Wie de regio als geheel ziet, denkt ook anders over zelfvoorziening. Elke streek maakt dan wat bij haar bodem en water past: aardappelen, uien en graan op de zeeklei, gras en koeien op veen en natte grond, fruit op de rivierklei, kassen dicht bij steden en havens. In plaats van zelfvoorziening per land gaat het om een regio die samen veel van haar eigen voedsel maakt, met gedeelde kringlopen: mest van het zand op akkerbouwgrond verderop, voer van dichterbij. Er bestaat al samenwerking over de grens, zoals sinds 1958 de EUREGIO van Nederlandse en Duitse gemeenten en waterschappen, en de Benelux.¹⁵

Wat schuurt

Critici van dat regionale denken wijzen op de verschillen. Veel landbouwregels komen uit Europa, maar richtlijnen zet elk land zelf om in eigen wetten. Zie Mansholt en het Europese landbouwbeleid. Boerenorganisaties wijzen op 'nationale koppen': eigen regels bovenop wat Europa vraagt, die hen duurder maken dan de buren met wie ze op een open markt concurreren. Anderen zeggen dat een land met zoveel vee op zo weinig grond meer moet doen om dezelfde Europese doelen te halen. Boeren aan weerszijden van de grens zijn ook elkaars concurrenten, om land en om mestafzet. En wie beslist voor een regio zonder eigen bestuur? Elk land blijft zelf verantwoordelijk voor de beschermde gebieden binnen zijn grenzen, ook als een deel van de stikstof van de buren komt.

Wereldmarkt, regio of eigen land?

De Nederlandse landbouw is vooral gegroeid rond wat economisch rendeert, zoals zuivel, vlees, sierteelt en kasgroente. Ze is niet ingericht om precies ons eigen dieet te leveren.

Voorstanders van handel zien daarin geen probleem. Elk land maakt wat het relatief goed kan en ruilt de rest; economen noemen dat specialisatie op basis van comparatieve voordelen. Handel spreidt bovendien risico's. Critici wijzen op 2022, toen bleek hoe kwetsbaar afhankelijkheid is, zeker als een paar landen een groot deel van de markt beheersen. Zij pleiten voor korte ketens, eigen voorraden en meer eiwitgewassen van eigen bodem. Volledige zelfvoorziening zou voedsel wel duurder maken en meer grond kosten. Wat Nederland kiest, merken ook boeren elders: een sojaboer in Brazilië heeft belang bij Europese vraag naar veevoer, een kleine boer in West-Afrika kan last hebben van goedkope Europese producten.

Tussen die posities liggen veel tussenvormen. De vraag is daarom niet alleen óf, maar ook waarvoor en op welke schaal: de wereld, de regio of het eigen land?