Natuur is mensenwerk

Welke natuur bedoelen we?

In discussies over landbouw betekent het woord "natuur" heel verschillende dingen. Daardoor praten mensen vaak langs elkaar heen. Het helpt om vier soorten te onderscheiden.

Wildernis is een landschap dat zijn eigen gang gaat, los van wat mensen willen. In Nederland is die er nauwelijks. Een natuurlijk landschap wordt vooral gevormd door wind, water, zand en dieren. Denk aan kwelders en duinen langs de kust. Halfnatuur is ontstaan door eeuwen landbouw en blijft alleen bestaan met beheer: heide, blauwgrasland, hooiland en weidevogelgebied. Wensnatuur zijn de planten en dieren die we op een plek willen houden of terugkrijgen. Die staan vaak in beleidsdoelen.

Niet iedereen kijkt op dezelfde manier. Sommigen vinden alleen wildernis echte natuur. Veel natuurbeheerders noemen beheerde heide gewoon natuur. Voor anderen telt vooral welke soorten er leven. Deze canon gebruikt daarom liever concrete woorden.

Gemaakt door boeren

De paarse heide op de zandgronden is geen oerbos. Ze ontstond doordat boeren eeuwenlang schapen lieten grazen en plaggen staken voor hun potstal. Zie Plaggen en potstal. In 1833 was ongeveer een vijfde van Nederland bedekt met heide, zo'n 600.000 hectare. In 1990 was daar nog 36.000 hectare van over. De meeste heide werd ontgonnen tot akker, wei of bos.¹

Blauwgraslanden zijn soortenrijke hooilanden op natte, schrale grond. Boeren maaiden ze eeuwenlang één keer per jaar, in de nazomer, en voerden het hooi af. Ze blijven alleen bestaan als dat maaien doorgaat.² Ook de grutto en andere weidevogels profiteerden van de landbouw: van natte graslanden die pas laat in het voorjaar werden gemaaid. En knotwilgen werden steeds teruggezet, omdat boeren het hout nodig hadden.

Zonder schapen en plaggen groeit heide dicht met gras en bomen. Zonder maaien verruigt een hooiland. Wie het landschap aan zichzelf overlaat, krijgt dus iets anders dan wat er nu ligt.

Dat deze landschappen zo arm zijn, is ook mensenwerk. Volgens landbouwkundige en historicus André Hoogendijk voerden boeren eeuwenlang stikstof en fosfaat af van heide en schraal grasland: via schapen, plaggen en hooi. Zo ontstonden schrale gronden met planten die met weinig voedingsstoffen toekunnen. Daarin ziet hij een verklaring voor de stikstofgevoeligheid van veel beschermde gebieden van nu.³ Ecologen bevestigen dat de planten van droge heide alleen goed groeien op zeer voedselarme grond, en daardoor gevoelig zijn voor vermesting.⁴

Meer productie, minder weidevogels

Na de oorlog stuurden overheid, onderzoek en voorlichting op een hogere productie, zie Ruilverkaveling en Wageningen en de voorlichting.⁵ Het grondwater ging omlaag, er kwam meer mest op het land, en grasland werd ingezaaid met snelgroeiend raaigras. Zo konden boeren eerder en vaker maaien. Dat leverde meer op, maar weidevogels en bloemen verdwenen. In de jaren zestig broedden er in Nederland zo'n 120.000 paar grutto's, rond 2016 nog ongeveer 33.000.⁶

In 1975 erkende de overheid in de De Relatienota dat ook landschap, planten en dieren een plek moesten krijgen op het platteland.⁷ Vanaf 1990 kwam er een netwerk van beschermde gebieden, nu Natuurnetwerk Nederland. Daarvoor was nieuwe grond nodig, deels voormalige landbouwgrond.⁸ Voor boeren in de buurt betekende dat soms dat ze grond verkochten, of dat het water op hun land hoger kwam te staan. Toen het eiland Tiengemeten werd ontpolderd, keken veel boeren daar met ongeloof naar. Land dat generaties hard hadden bewerkt, werd opgegeven.⁹

Wie beheert straks?

Sinds de De Relatienota krijgen boeren een vergoeding voor natuurbeheer op hun land. Vanaf 1992 richtten boeren ook zelf milieucoöperaties op, eerst in de Friese Wouden. Voor sommige boeren werd natuurbeheer een flinke bron van extra inkomen.¹⁰ Nu loopt dat beheer via agrarische collectieven. Duizenden boeren doen mee.¹¹ Daarnaast beheren Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en de provinciale landschappen veel beschermde gebieden, vaak met hulp van boeren en schaapherders. Natuurinclusieve landbouw gaat een stap verder: zorg voor planten, dieren, bodem en water als deel van het boerenbedrijf zelf.

Met sommige wilde dieren gaat het juist heel goed, en dat geeft nieuwe spanning. Het aantal ganzen is sterk gegroeid. Boeren, vooral melkveehouders, lijden schade.¹² De provincies betalen daarvoor tientallen miljoenen euro per jaar aan tegemoetkoming.¹³ Volgens Wouter van der Weijden en zijn medeauteurs neemt dat niet alle schade en ergernis weg.¹² Sinds 2015 is ook de wolf terug.¹⁴ Hij eet vooral reeën en herten, maar soms ook schapen, runderen of pony's. Schade wordt alleen vergoed als veehouders hun dieren beschermen, bijvoorbeeld met rasters. Die kosten geld en werk, en helpen niet altijd.¹² Sinds 2025 is de wolf in Europa minder streng beschermd, zodat er meer kan worden ingegrepen.¹⁵

Wildernis of cultuurlandschap?

Welk soort landschap moet voorrang krijgen? Sommigen willen meer wildernis, waar grote grazers en natuurlijke processen hun gang gaan. In de Oostvaardersplassen leidde dat in de winter van 2017-2018 tot felle discussie, toen duizenden grote grazers stierven of werden afgeschoten.¹⁶ Anderen willen juist het oude cultuurlandschap behouden, met zijn heide, hooilanden en weidevogels. Ook de Europese afspraken van Natura 2000 beschermen veel van zulke halfnatuurlijke landschappen.

In Engeland koos het landgoed Knepp voor een derde weg. Eigenaar Charlie Burrell kon zijn bedrijf op de zware klei niet rendabel maken. In 2000 verkocht hij de melkkoeien en de machines. Later liet hij er koeien, pony's, varkens en herten vrij rondlopen.¹⁷ Nu leeft het landgoed van subsidie, toerisme en de verkoop van vlees.¹⁸ Voorstanders zien er een model in, critici wijzen erop dat zo'n landgoed veel minder voedsel produceert dan een gewoon boerenbedrijf.

Welke natuur bedoelen we?

In discussies over landbouw krijgt het woord "natuur" heel verschillende betekenissen. Daardoor praten boeren, beheerders, ecologen en beleidsmakers vaak langs elkaar heen. Het helpt om vier soorten te onderscheiden.

Wildernis is een landschap dat zijn eigen gang gaat, los van wat mensen willen. In Nederland is die er nauwelijks. Een natuurlijk landschap wordt vooral gevormd door wind, water, zand en dieren: kwelders en duinen langs de kust, of delen van de Oostvaardersplassen. Halfnatuur is ontstaan door eeuwen landbouwkundig gebruik en blijft alleen bestaan met beheer: heide, blauwgrasland, hooiland en weidevogelgebied. Wensnatuur ten slotte zijn de planten en dieren die we op een bepaalde plek willen houden of terugkrijgen. Die staan vaak als doelsoorten in beleidsplannen.

Achter die woorden zitten verschillende opvattingen. Sommigen vinden alleen wildernis echt waardevol, omdat daar processen zonder menselijke sturing verlopen. Veel beheerders zien beheerde heide gewoon als een volwaardig leefgebied. Voor anderen telt vooral welke soorten er leven, ongeacht hoe het landschap is ontstaan. Geen van die opvattingen is "de juiste"; ze leiden wel tot andere keuzes. Deze canon gebruikt daarom liever concrete woorden.

Een landschap gemaakt door boeren

De paarse heide op de zandgronden is geen oerbos. Ze ontstond doordat boeren eeuwenlang schapen lieten grazen en plaggen staken voor hun potstal, zie Plaggen en potstal. In het gemengde bedrijf van de zandgronden waren die 'woeste gronden' geen restgrond, maar een onmisbaar onderdeel van de bedrijfsvoering: ze leverden weide, brandstof en de grondstof voor mest. Grootschalige ontginning kwam pas na 1900 binnen bereik, toen kunstmest het chronische tekort aan mest kon opvangen.²⁰ In 1833 was ongeveer een vijfde van Nederland bedekt met heide, zo'n 600.000 hectare; in 1990 was daar nog 36.000 hectare van over.¹

Blauwgraslanden zijn soortenrijke hooilanden op natte, schrale grond. Boeren maaiden ze eeuwenlang één keer per jaar, in de nazomer, en voerden het hooi af. Zo werd de bodem steeds iets armer, en juist daardoor bleef er plaats voor veel soorten. Ze blijven alleen bestaan als dat maaien doorgaat.² Ook de grutto en andere weidevogels profiteerden van natte graslanden die pas laat in het voorjaar werden gemaaid, en hakhout en knotwilgen werden steeds teruggezet, omdat boeren het hout nodig hadden. Zonder schapen en plaggen groeit heide dicht; zonder maaien verruigt een hooiland. Het gewenste landschap van nu is dus grotendeels een bijproduct van vroegere landbouw, en het blijft afhankelijk van voortdurend menselijk werk.

Die armoede is zelf een historisch product. Landbouwkundige en historicus André Hoogendijk beschrijft hoe boeren eeuwenlang stikstof en fosfaat van heide en schraal grasland afvoerden en die op hun akkers concentreerden. Vanaf het midden van de negentiende eeuw keerde de stroom om, met guano en later kunstmest. Volgens Hoogendijk zijn de meeste stikstofgevoelige gebieden daarom ooit landbouwgrond geweest die eeuwenlang is verarmd.³ Dat is een stellige veralgemening, maar voor de droge heide sluit ze aan bij de ecologische kennis: de kenmerkende vegetatie is gebonden aan zeer voedselarme grond, en de resterende heiden zijn juist de armste delen, omdat de rijkere werden ontgonnen.⁴ Wat boeren eeuwenlang afvoerden, valt nu als stikstof uit de lucht weer op deze gronden neer.

Meer productie, minder weidevogels

Na de oorlog stuurden overheid, onderzoek en voorlichting gezamenlijk op een hogere productie, zie Ruilverkaveling en Wageningen en de voorlichting. Volgens landbouwhistoricus Jan Bieleman zag de overheid intensivering daarbij als voorwaarde voor een gezond, op landbouw gebouwd platteland.⁵ Het grondwater ging omlaag, er kwam meer mest op het land en grasland werd ingezaaid met snelgroeiend raaigras. Zo konden boeren eerder en vaker maaien. Dat leverde meer op, maar weidevogels en bloemen verdwenen. In de jaren zestig broedden er zo'n 120.000 paar grutto's, rond 2016 nog ongeveer 33.000.⁶ De boer volgde daarin de adviezen en regelingen van zijn tijd; de kennis over de gevolgen groeide pas later, en vooral bij onderzoekers en beleidsmakers.

Pas in 1975 erkende de overheid in de De Relatienota dat landschap, planten en dieren een plek moesten krijgen in de inrichting van het platteland.⁷ Vanaf 1990 kwam er een netwerk dat beschermde gebieden moest vergroten en verbinden, nu Natuurnetwerk Nederland. Daarvoor was nieuw leefgebied nodig, deels op voormalige landbouwgrond; latere kabinetten maakten het plan kleiner en trager.⁸ Voor boeren in de buurt betekende dat soms grond verkopen of een hoger waterpeil. Toen het eiland Tiengemeten werd ontpolderd en in het Oldambt landbouwgrond onder water werd gezet voor de Blauwe Stad, keken veel boeren daar met ongeloof naar. Het botste met hun diepste gevoel van continuïteit en boer-zijn.⁹

Wie beheert straks?

Sinds de De Relatienota krijgen boeren een vergoeding voor natuurbeheer op hun land. Vanaf 1992 richtten boeren ook zelf milieucoöperaties op, eerst in de Friese Wouden. Bieleman ziet die als zelforganisatie, vergelijkbaar met de coöperaties van eind negentiende eeuw: een antwoord op steeds ingewikkelder regels.¹⁰ Sinds 2016 loopt het agrarisch natuur- en landschapsbeheer via agrarische collectieven, zodat het beheer over een heel gebied kan worden afgestemd, wat voor weidevogels belangrijk is. Inmiddels doen er ruim 12.000 boeren mee.¹¹ Daarnaast beheren Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en de provinciale landschappen veel beschermde gebieden, vaak met hulp van boeren en schaapherders. Natuurinclusieve landbouw gaat een stap verder: zorg voor planten, dieren, bodem en water als onderdeel van de bedrijfsvoering zelf. Sceptici vragen zich af of zo'n bedrijf met smalle marges kan bestaan zonder blijvende vergoeding.

Niet alle wilde dieren gaan achteruit. De broedpopulaties van ganzen zijn sterk gegroeid, en vooral melkveehouders lijden schade.¹² De provincies keren via BIJ12 tientallen miljoenen euro per jaar uit voor schade door beschermde dieren, het grootste deel door ganzen op grasland.¹³ Volgens Wouter van der Weijden en zijn medeauteurs neemt dat niet alle schade weg, en blijft de ergernis.¹² In 2015 keerde de wolf terug.¹⁴ Hij jaagt vooral op reeën, herten en wilde zwijnen, maar doodt ook schapen en runderen. Schade wordt alleen vergoed als veehouders beschermende maatregelen nemen, zoals rasters, die geld en arbeid kosten en niet altijd werken.¹² Sinds 2025 is de wolf in de Habitatrichtlijn minder streng beschermd; volgens het kabinet geeft dat meer ruimte om op te treden bij incidenten.¹⁵ Zo gaat de vraag 'welke soorten willen we, en waar?' ook over dieren die terugkeren in een land vol vee.

Wildernis of cultuurlandschap?

Welke soort landschap moet voorrang krijgen? Sommigen willen meer wildernis, waar grote grazers en natuurlijke processen hun gang gaan. In de Oostvaardersplassen leidde dat in de winter van 2017-2018 tot felle discussie, toen ruim de helft van de grote grazers stierf of werd afgeschoten.¹⁶ Anderen willen juist het oude cultuurlandschap behouden, met zijn heide, hooilanden en weidevogels. Ook de Europese afspraken van Natura 2000 beschermen veel van zulke halfnatuurlijke landschappen, en die vragen dus om actief beheer.

In Engeland koos het landgoed Knepp voor een derde weg. Eigenaar Charlie Burrell kreeg zijn bedrijf op de zware klei niet rendabel. In 2000 verkocht hij de melkkoeien en de machines, en later liet hij er koeien, pony's, varkens en herten vrij rondlopen.¹⁷ Nu leeft het landgoed van subsidie, toerisme en de verkoop van vlees.¹⁸ Voorstanders zien er een model in voor grond waar gangbare landbouw weinig oplevert. Critici wijzen erop dat zo'n landgoed veel minder voedsel produceert, en dat de productie dan elders moet plaatsvinden. Zo raakt de keuze tussen wildernis en cultuurlandschap aan een bredere vraag: hoeveel ruimte geeft een dichtbevolkt land aan voedselproductie, en hoeveel aan andere doelen?