Landbouwcanon

In dit schilderij

  • De rij trekkers: vanaf 2019 reden boeren met duizenden trekkers naar Den Haag en de provinciehuizen.
  • De snelweg: blokkades maakten het protest zichtbaar, en ook omstreden.
  • De omgekeerde vlag: voor de een een noodsignaal, voor de ander een gebrek aan respect.
  • De stad aan de horizon: de afstand tussen het platteland en Den Haag.
  • De stembus in het veld: het protest werd een verkiezingsuitslag, maar de impasse bleef.
Venster 412019 – 2026Een tweede landbouwcrisis?concept

Polarisatie en de stikstofimpasse

Van trekkerprotest tot impasse

Na de De PAS-uitspraak trokken boeren vanaf 2019 met duizenden trekkers naar Den Haag en de provinciehuizen. Het debat over stikstof werd harder. Er kwamen bedreigingen, tegen bestuurders, journalisten en ook tegen boeren. Uit het ongenoegen groeide de BoerBurgerBeweging. In het debat lopen twee problemen door elkaar: vergunningen die vastzitten, en te veel stikstof in lucht, bodem en water. Kabinetten wisselden steeds van koers. Zeven jaar na de uitspraak zoekt Nederland nog altijd een uitweg.

Na de De PAS-uitspraak trokken boeren vanaf 2019 met duizenden trekkers naar Den Haag en de provinciehuizen. Het stikstofdebat verhardde: er waren bedreigingen aan het adres van bestuurders, journalisten en ook van boeren zelf. In dat debat lopen twee problemen door elkaar: een juridisch probleem van vastgelopen vergunningen, en een veel ouder ecologisch probleem van te veel stikstof in lucht, bodem en water. Uit het ongenoegen groeide de BoerBurgerBeweging, maar opeenvolgende kabinetten wisselden steeds van koers. Zeven jaar na de uitspraak zoekt Nederland nog altijd een aanpak die juridisch standhoudt én gedragen wordt.

Boerenprotest door de jaren heen

Boos waren boeren al vaker. In de crisis van de jaren dertig organiseerden boze boeren zich in de beweging Landbouw & Maatschappij.1 In 1971 kwam het in Brussel tot een gewelddadig treffen met de Belgische rijkswacht, toen de ministers over het Mansholtplan vergaderden, zie Mansholt en het Europese landbouwbeleid.2 In 1974 demonstreerden zo'n 30.000 boeren in het Utrechtse stadion Galgenwaard,3 en in 1990 blokkeerden akkerbouwers wegen en zelfs het Binnenhof.4 Meestal ging het toen om prijzen en inkomen. Na 2019 ging het om iets anders: hoeveel landbouw er nog kan in de buurt van kwetsbare beschermde gebieden.

De vonk van 2019

Op 13 mei 2019 bezetten dierenrechtenactivisten een varkensbedrijf in Boxtel.5 Voor veel boeren voelde dat als een aanval op hun erf. Varkenshouder Mark van den Oever begon dezelfde week de Facebookgroep Farmers Defence Force (FDF), die binnen een paar dagen ruim 3.000 leden had.6 In september pleitte Tweede Kamerlid Tjeerd de Groot (D66) ervoor de veestapel te halveren. Voor veel boeren was dat de druppel. Naast FDF ontstond Agractie.7

Op 1 oktober 2019 reden ruim 2.200 trekkers naar Den Haag, en duizenden boeren kwamen naar het Malieveld.8 Agrobedrijven, zoals voerleverancier ForFarmers en machinebouwer Trioliet, betaalden mee aan dat protest; zij noemden het halveringsvoorstel als aanleiding.7 Daarna reden boeren naar de provinciehuizen, en verschillende provincies trokken hun nieuwe stikstofregels in.9

Twee stikstofproblemen

Wie 'stikstofcrisis' zegt, kan twee problemen bedoelen. Het eerste is juridisch en bestuurlijk: sinds de PAS-uitspraak moet de vergunningverlening weer op gang komen. Dat geldt voor PAS-melders en boeren die willen uitbreiden of overnemen, maar ook voor woningbouw, wegen en industrie. Het draait om rekenregels, stikstofneerslag op beschermde gebieden en rechtszaken.

Het tweede probleem is ecologisch, en veel ouder: te veel stikstof in lucht, bodem en water. Heide, bossen en vennen raken vermest en verzuurd, en soorten verdwijnen, zie Het mestprobleem en zure regen en Natura 2000. Nitraat spoelt uit naar grondwater en beken, zie De Kaderrichtlijn Water, en lachgas is een broeikasgas.10 Dit probleem blijft, ook als de vergunningen weer lopen.

De twee hangen samen, maar wat het ene oplost, lost het andere niet vanzelf op. Bij extern salderen neemt een project stikstofruimte over van een bedrijf dat stopt. Dat helpt de vergunning, maar de neerslag daalt alleen met het deel dat de overheid afroomt.11 Volgens het adviescollege van Johan Remkes ontstaat blijvende ruimte voor vergunningen pas als de neerslag echt daalt.12

Dat de problemen door elkaar lopen, voedt de polarisatie. Wie vooral het juridische probleem ziet, vindt de regels te strak uitgelegd. Ecoloog Han Lindeboom spreekt van 'onontkoombare depositiebepalingen'.13 Wie vooral het ecologische probleem ziet, noemt de juridische crisis een gevolg van jarenlang uitstel.

Wisselende spelregels

Veel boeren hadden het gevoel dat de regels steeds veranderden. PAS-melders die te goeder trouw hadden uitgebreid, bleken zonder geldige vergunning te zitten, zie De PAS-uitspraak. Remkes schreef in 2022 dat de stikstofproblematiek tot 2019 'volstrekt onvoldoende onderkend' was, en dat kabinetten oplossingen steeds voor zich uit hadden geschoven.14

De kennis over ammoniak en heide, bossen en vennen lag vanaf de jaren tachtig bij de overheid en de kennisinstellingen. Boeren kregen via de voorlichting vooral het advies te groeien, zie De voorlichting geprivatiseerd.15 De overheid bleef vergunningen verlenen, ook rond kwetsbare gebieden, mede onder druk van belangenorganisaties. Toch komt een groot deel van de aanpassing nu bij de boeren terecht, al trekt de overheid miljarden uit voor uitkoop en innovatie.

Vergunningen: rekenregels, stikstofneerslag op beschermde gebieden, rechtszaken en 'ruimte' maken. Ecologie: vermesting en verzuring van heide en vennen, nitraat in grondwater en beken, lachgas voor het klimaat. Wat het ene probleem oplost, lost het andere niet vanzelf op.Twee stikstofproblemen

De zomer van 2022

In juni 2022 presenteerde het kabinet een kaart met doelen voor stikstofreductie per gebied, tot 70 à 95 procent in en rond Natura 2000-gebieden. Minister Christianne van der Wal noemde de kaart een vertrekpunt, maar veel boeren lazen hem als een oordeel over hun bedrijf.16 In Stroe kwamen tienduizenden boeren bijeen.17 Daarna volgden blokkades van distributiecentra en snelwegen, en overal hingen omgekeerde vlaggen.

De toon werd harder, aan alle kanten. De NCTV noemde de protesten meestal vreedzaam, maar zag ook bedreigingen tegen politici en tegen andersdenkende boeren.18 Journalisten werden bij protesten lastiggevallen.19 Veel boeren voelden zich op hun beurt weggezet als vervuiler.20 Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau liggen de meningen niet verder uit elkaar dan vroeger, maar ergeren mensen zich wel aan de harde toon.21

Van protest naar stembus

Op 1 november 2019 was de BoerBurgerBeweging (BBB) opgericht.22 Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2023 werd BBB in alle provincies de grootste partij, en daarmee ook de grootste in de Eerste Kamer.23,24 Voor de een was dat een stem voor een platteland dat zich lang vergeten voelde, voor de ander een rem op het herstel van planten en dieren. Kort daarna stapte LTO Nederland uit het overleg over een landbouwakkoord.25

Koerswisselingen

In 2024 trad BBB toe tot het kabinet-Schoof. Dat stopte met het Nationaal Programma Landelijk Gebied en met het Transitiefonds van zo'n 24 miljard euro.26 In 2025 viel het kabinet.27

In juni 2026 kondigde minister Jaimi van Essen van het kabinet-Jetten opnieuw een andere koers aan.28 De wettelijke doelen voor stikstofneerslag moeten plaatsmaken voor doelen voor minder uitstoot: de landbouw moet in 2035 ruim 40 procent minder ammoniak uitstoten dan in 2019. Rond kwetsbare gebieden komen zones met extensievere landbouw. Lukt het niet, dan volgt als 'ultieme remedie' een korting op de productierechten.29 Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) kan alleen al die dreiging boeren ervan weerhouden te investeren.30

Voor de vergunningen ziet het kabinet emissiedoelen als een juridisch houdbaar alternatief. Een rekenkundige ondergrens moet kleine projecten vrijstellen. Die kleine bijdragen tellen wel op, erkent het kabinet; daarom zijn extra maatregelen nodig.29 Volgens het PBL komt er vooral ruimte voor vergunningen als ook ander herstel aantoonbaar werkt, zoals een betere waterstand. Voor het ecologische probleem mist het PBL een onderbouwing van de hoogte van de doelen.30 Zo zoekt Nederland, na vier kabinetten, nog altijd een aanpak die juridisch standhoudt, kwetsbare gebieden herstelt en op het platteland gedragen wordt.

Een ander soort boerenprotest

Boerenprotest is niet nieuw: in de crisis van de jaren dertig, in 1971 in Brussel tegen het Mansholtplan, en bij grote demonstraties in 1974 en 1990 kwamen boeren massaal in actie.1,2,3,4 Wat die momenten met 2019 verbindt, is het gevoel dat anderen, ver van het erf, over het bestaan van de boer beslissen. Toch verschilde de inzet. Vroeger ging het meestal om prijzen en inkomen; het protest dat in 2019 begon, ging over de vraag of er in een vol land met kwetsbare beschermde gebieden nog ruimte en toekomst is voor de landbouw zoals die was gegroeid. Zie Mansholt en het Europese landbouwbeleid en De PAS-uitspraak.

Van het erf naar het Malieveld

De aanleiding was een optelsom van gebeurtenissen. Na de PAS-uitspraak lagen vergunningen en bouwprojecten stil, dierenrechtenactivisten bezetten een varkensstal, en in de Tweede Kamer werd voorgesteld de veestapel te halveren.5,7 Via sociale media ontstonden in korte tijd nieuwe actiegroepen, zoals Farmers Defence Force en Agractie, buiten de gevestigde landbouworganisaties om.6,7 Volgens Dick Veerman en Elske Gravesteijn vulden zij een gat dat de oude, collectieve landbouwvertegenwoordiging had achtergelaten, zie De geordende landbouw.35 Met duizenden trekkers reden boeren naar Den Haag en de provinciehuizen, en verschillende provincies trokken binnen enkele weken hun nieuwe stikstofregels in.8,9 Bedrijven uit de agrosector betaalden mee aan het protest en erkenden dat ook hun eigen belang meespeelde.7

Uit hetzelfde ongenoegen groeide de BoerBurgerBeweging (BBB), die in 2023 bij de Provinciale Statenverkiezingen in alle provincies de grootste partij werd.23 Voor de een was dat een correctie op beleid dat vooral vanuit de Randstad was bedacht; voor de ander een rem op het herstel van planten, dieren en hun leefgebieden. Het protest bleef niet tot Nederland beperkt: ook in Duitsland, Frankrijk en elders gingen boeren de straat op, en Brussel zwakte daarop een deel van zijn milieuambities in het landbouwbeleid af.36,37

Twee stikstofproblemen

Onder het woord 'stikstof' gaan twee problemen schuil. Het eerste is juridisch en bestuurlijk. Sinds de PAS-uitspraak draait het om de vraag hoe de vergunningverlening weer op gang komt: voor PAS-melders, voor boeren die willen uitbreiden of een bedrijf willen overnemen, maar ook voor woningbouw, wegen en industrie. Daarbij gaat het om rekenregels, om de berekende neerslag op stikstofgevoelige gebieden, om wettelijke omgevingswaarden en om rechtszaken: kortom, om het maken van 'ruimte'.

Het tweede probleem is ecologisch en milieukundig, en veel ouder. Er komt meer reactieve stikstof in lucht, bodem en water dan de omgeving verdraagt. Ammoniak en stikstofoxiden vermesten en verzuren heide, bossen en vennen, waardoor kenmerkende soorten verdwijnen; zie Het mestprobleem en zure regen en Natura 2000. Nitraat spoelt uit naar het grondwater, sloten en beken krijgen te veel voedingsstoffen, zie De Kaderrichtlijn Water, en lachgas is een krachtig broeikasgas.10 Volgens het Adviescollege Stikstofproblematiek van Johan Remkes werd daar al sinds de jaren zeventig voor gewaarschuwd.12 Dit probleem bestond lang vóór 2019, en het verdwijnt niet als de vergunningen weer lopen.

Omdat beide 'stikstof' heten, lijkt een oplossing voor het ene al snel een oplossing voor het andere, maar dat is niet vanzelf zo. Bij extern salderen neemt een project de stikstofruimte over van een bedrijf dat stopt: de vergunning komt rond, maar de neerslag daalt alleen met het deel dat de overheid afroomt.11 Een rekenkundige ondergrens, waaronder kleine bijdragen geen vergunning meer nodig hebben, helpt projecten op weg, maar die kleine bijdragen tellen samen wel op.29 Andersom levert herstel van een ven of heideveld niet vanzelf een vergunning op; daarvoor moet juridisch vaststaan dat het gebied niet achteruitgaat.30 Volgens het adviescollege-Remkes ontstaat blijvende ruimte voor vergunningen pas als de uitstoot en de neerslag fors dalen en de beschermde gebieden herstellen.12

Een verhard debat

Met het protest verhardde ook de toon, en niet aan één kant. Blokkades, omgekeerde vlaggen en trekkers voor de deur van bestuurders maakten de onvrede zichtbaar. Bestuurders, journalisten en ook boeren die er anders over dachten, kregen te maken met bedreigingen, al noemde de NCTV de demonstraties over het algemeen vreedzaam.18,19 Tegelijk voelden veel boeren zich zelf het doelwit: van stalbezettingen en van een debat waarin zij als vervuiler werden neergezet.20 Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau zijn mensen het onderling vaak meer eens dan ze denken; wat ze wel ervaren, is ergernis over de harde toon.21

Het onderscheid tussen de twee problemen verklaart een deel van die polarisatie. Wie vooral het juridische probleem ziet, vindt dat de regels voor beschermde gebieden te strak zijn uitgelegd. Ecoloog Han Lindeboom spreekt van 'onontkoombare depositiebepalingen'.13 Wie vooral het ecologische probleem ziet, noemt de juridische crisis het gevolg van jarenlang uitstel: Nederland stelde hoge doelen, maar schoof de uitvoering steeds vooruit, schreef het adviescollege-Remkes. Volgens het college was Nederland bij het aanwijzen van beschermde gebieden ook niet strenger dan andere lidstaten.12

Onder de boosheid lag bovendien een gevoel van onrecht. De kennis over de schade van ammoniak aan heide, bossen en vennen lag vanaf de jaren tachtig bij onderzoekers en beleidsmakers, terwijl de voorlichting boeren decennialang op groei en intensivering stuurde, zie De voorlichting geprivatiseerd.15 De overheid bleef vergunningen verlenen, ook rond kwetsbare gebieden. Toch komt een groot deel van de aanpassing nu bij de boeren terecht, al trekt de overheid ook miljarden uit voor uitkoop en innovatie.

Steeds een andere koers

Bemiddelaar Johan Remkes constateerde dat opeenvolgende kabinetten het probleem lang voor zich uit hadden geschoven, en een poging tot een breed landbouwakkoord strandde.14,25 Daarna koos elk kabinet een andere mix: eerst harde reductiedoelen per gebied, daarna vooral vrijwillige uitkoop en geld voor innovatie, waarbij programma's en fondsen werden gestart en weer stopgezet.26 Voor ondernemers die een stal voor decennia financieren, en voor provincies en terreinbeheerders, maakte die wisselvalligheid de toekomst onzeker.

Achter de wisselingen lag ook de vraag waarop je stuurt: op neerslag of op uitstoot. De wet van 2021 legde doelen vast voor de neerslag op stikstofgevoelige gebieden, zie De PAS-uitspraak, en die doelen werden ook de inzet van rechtszaken.32 Volgens historicus André Hoogendijk had na het eindadvies van Remkes juist een plan per sector voor het halveren van de uitstoot voor de hand gelegen, in de lijn van het emissiebeleid sinds de jaren tachtig.38

In de zomer van 2026 koos minister Van Essen voor die route: sturen op minder uitstoot per sector in plaats van op stikstofneerslag, met zones voor extensievere landbouw rond kwetsbare gebieden, een rekenkundige ondergrens en, als laatste middel, een korting op productierechten.29 Voor de twee problemen pakt die omslag verschillend uit. Voor de vergunningen ziet het kabinet emissiedoelen als een juridisch houdbaar alternatief voor de oude neerslagdoelen.29 Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving blijft stikstof in de huidige rechtspraktijk echter een factor bij vergunningen; ruimte ontstaat vooral waar aantoonbaar is dat ook ander herstel, zoals een betere waterhuishouding, de leefgebieden op peil houdt. Voor het ecologische probleem mist het PBL een onderbouwing van de hoogte van de doelen, en ook na het pakket blijft de neerslag in veel gebieden boven de kritische grens.30 Volgens het PBL kan alleen al de dreiging van een korting boeren en financiers ervan weerhouden te investeren.30 Zo zoekt Nederland, na vier kabinetten, nog altijd naar een aanpak die juridisch standhoudt, beschermde gebieden herstelt en op het platteland gedragen wordt.

Wat het in gang zette

Vier perspectieven

De boer

Veel boeren zagen hun bedrijf en hun manier van leven bedreigd. Ze wilden perspectief en duidelijkheid, geen nieuwe regels elke paar jaar. Velen wilden het bedrijf van hun ouders doorgeven aan hun kinderen. Voor hen was de stikstofcrisis vaak vooral een vergunningencrisis: wie niet kan uitbreiden of overnemen, zit vast. Ze voelden zich weggezet als vervuiler, terwijl ze deden wat overheid en voorlichting vroegen. Niet alle boeren voerden actie, en wie zich liet uitkopen of het gesprek met de provincie zocht, kreeg soms kritiek uit eigen kring.

De bestuurder

Ministers, gedeputeerden en Kamerleden moesten wettelijke en Europese doelen halen en tegelijk draagvlak houden. Ze moesten de vergunningen weer op gang brengen en tegelijk de achteruitgang van kwetsbare gebieden stoppen. Sommigen kregen trekkers voor de deur of bedreigingen. Elke nieuwe kaart of brief riep weerstand op, en elk uitstel leidde tot nieuwe rechtszaken. Wie het beleid moest uitvoeren, zag de koers telkens veranderen.

De buurman

Burgers stonden met sympathie of ergernis in de file. Veel mensen, ook buiten de landbouw, herkenden zich in het gevoel dat Den Haag ver weg staat. Tegelijk wilden velen schone lucht, schoon drinkwater, een rijk landschap en nieuwe woningen. Wie op een huis wachtte, merkte vooral de vastgelopen vergunningen. Op het platteland liep de scheidslijn soms dwars door het dorp, ook tussen boeren onderling.

Milieu- en natuurorganisaties

Organisaties als Mobilisation for the Environment (MOB) en Greenpeace stapten naar de rechter. Met procedures van MOB kwam de PAS-uitspraak van 2019 tot stand; Greenpeace kreeg in 2025 gelijk dat de Staat de wettelijke stikstofdoelen moet halen.31,32 Voor hen gaat het om afspraken die Nederland zelf heeft gemaakt. De juridische crisis is in hun ogen een gevolg van jarenlang uitstel bij het ecologische probleem. De stikstofneerslag ligt al decennia boven wat planten en dieren verdragen, en elk uitstel betekent meer schade. MOB-voorzitter Johan Vollenbroek zei niet tegen boeren te zijn, en pleitte voor een goede regeling voor boeren die stoppen.31

De boer

Veel boeren zagen hun bedrijf en hun manier van leven bedreigd. Ze wilden perspectief en duidelijkheid, geen nieuwe regels elke paar jaar, en erkenning dat ze hadden gedaan wat overheid en voorlichting van hen vroegen. Velen hadden het bedrijf van hun ouders overgenomen en wilden het doorgeven aan hun kinderen; dat maakte de dreiging persoonlijk. Voor hen was de stikstofcrisis in de eerste plaats een vergunningencrisis: wie niet kan uitbreiden, overnemen of legaliseren, zit vast, terwijl de eigen bijdrage aan de neerslag op een ver gelegen heideveld moeilijk te zien is. Toch voerden niet alle boeren actie, en niet iedereen steunde elke vorm van protest. Wie zich liet uitkopen of het gesprek met provincie en natuurorganisaties zocht, kreeg soms zelf kritiek uit eigen kring.

De bestuurder

Ministers, gedeputeerden en Kamerleden moesten wettelijke en Europese doelen halen en tegelijk draagvlak houden op het platteland. Ze moesten twee dingen tegelijk: de vergunningverlening vlottrekken én de achteruitgang van kwetsbare leefgebieden, grondwater en beken stoppen, terwijl maatregelen voor het ene niet vanzelf het andere oplosten. Sommigen kregen trekkers voor de deur of bedreigingen te verwerken. Elke nieuwe kaart of brief riep weerstand op, en elk uitstel leidde tot nieuwe rechtszaken. Opeenvolgende kabinetten kozen steeds een andere mix van regels, vrijwillige uitkoop en geld voor innovatie, en wie het beleid in de provincie moest uitvoeren, zag de koers telkens veranderen.

De buurman

Burgers stonden met sympathie of ergernis in de file. Veel mensen, ook buiten de landbouw, herkenden zich in het gevoel dat Den Haag ver weg staat; de verkiezingsuitslag van 2023 liet zien hoe breed dat leefde. Tegelijk wilden velen schone lucht, schoon drinkwater, een rijk landschap en nieuwe woningen. Wie op een huis of een nieuwe weg wachtte, merkte vooral het vergunningenprobleem; wie zich zorgen maakte over drinkwater of de heide in de buurt, vooral het andere. Op het platteland zelf liep de scheidslijn soms dwars door het dorp: tussen boeren en niet-boeren, maar ook tussen boeren onderling.

Milieu- en natuurorganisaties

Organisaties als Mobilisation for the Environment (MOB) en Greenpeace kozen de weg van de rechter. Procedures van MOB leidden tot de PAS-uitspraak van 2019; Greenpeace kreeg in 2025 gelijk in een zaak waarin de rechter de Staat opdroeg de wettelijke stikstofdoelen voor 2030 te halen.31,32 Zij zien de rechtszaken niet als oorzaak van de impasse, maar als gevolg van beleid dat afspraken uit de Habitatrichtlijn jarenlang niet nakwam: de juridische crisis is voor hen een symptoom van het onopgeloste ecologische probleem. De stikstofneerslag in beschermde gebieden ligt al decennia boven wat planten en dieren verdragen, en elk uitstel betekent verdere, moeilijk herstelbare schade. MOB-voorzitter Johan Vollenbroek verweet vooral het kabinet dat het de problemen met het PAS had kunnen zien aankomen. Hij zei niet tegen boeren te zijn, en pleitte voor een goede regeling voor boeren die stoppen.31

Trivia
Om over te praten

Over welk probleem gaat het als jij 'stikstofcrisis' zegt: vergunningen die vastzitten, of te veel stikstof in lucht, bodem en water? En hoe kun je fel van mening verschillen zonder elkaar weg te zetten of te bedreigen?

Bronnen
  1. K. Poppe, 'Het voedselsysteem – 1850 tot heden', in D. Veerman en E. Gravesteijn (red.), Daarom zijn boeren boos (Prometheus, 2025), h. 8. ↩
  2. J. van Merriënboer, 'Mansholt, Sicco Leendert (1908–1995)', in Biografisch Woordenboek van Nederland, Huygens ING (geraadpleegd 2026), link. ↩
  3. Polygoon-journaal, '30.000 boeren demonstreren tegen regeringsbeleid' (week 34, 1974), Beeld en Geluid via Open Beelden, link. ↩
  4. Akkerwijzer, 'Korte lijnen met politie belangrijk tijdens Agractie' (30 september 2019), link. ↩
  5. Pluimveeweb, 'Stalbezetting Boxtel 13 mei 2019 beginpunt van boerenrevolutie' (13 mei 2020), link. ↩
  6. Omroep Brabant, 'Bezetting in Boxtel was de druppel: Facebookgroep Farmers Defence Force voor boeren opgericht' (16 mei 2019), link. ↩
  7. NOS Nieuwsuur, 'Agrobedrijven financierden boerenprotest' (16 oktober 2019), link. ↩
  8. NOS, liveblog 'Boerenprotest Den Haag voorbij, 2200 trekkers terug naar huis' (1 oktober 2019), link. ↩
  9. ANP/Nieuws.nl, 'Stikstofbeleid provincies bezwijkt onder druk' (14 oktober 2019), link. ↩
  10. G. Velthof e.a., Gebiedsgerichte verkenning van de 'verdere aanpak stikstof', Wageningen Environmental Research, rapport 3111 (2021), p. 7, link. ↩
  11. Minister van LNV, brief in reactie op de brief van MOB over het wetsvoorstel stikstofreductie en natuurverbetering, Kamerstukken II 2020/21, 35 334, nr. 134 (5 februari 2021), p. 2–3, link. ↩
  12. Adviescollege Stikstofproblematiek (J.W. Remkes e.a.), Niet alles kan overal. Eindadvies over structurele aanpak op lange termijn (8 juni 2020), p. 1, 12–13 en 24, link. ↩
  13. H. Lindeboom, 'De stikstofkwestie', in D. Veerman en E. Gravesteijn (red.), Daarom zijn boeren boos (Prometheus, 2025), h. 7. ↩
  14. J.W. Remkes, Wat wel kan. Uit de impasse en een aanzet voor perspectief (5 oktober 2022), p. 17, link. ↩
  15. J. Bieleman, Five Centuries of Farming. A Short History of Dutch Agriculture, 1500–2000 (Wageningen 2010), p. 317. ↩
  16. NOS, 'Stikstofkaart leidt tot onrust, volgens minister slechts "vertrekpunt"' (22 juni 2022), link. ↩
  17. VRT NWS, verslag van het boerenprotest in Stroe (22 juni 2022), link. ↩
  18. Ministerie van Justitie en Veiligheid, nota 'Schikking met FDF (nadere duiding bij DTN 52)' (24 februari 2022), met de passage uit het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 52 (mei 2020), link. ↩
  19. Universiteit Leiden, 'Veiligheid van journalisten belangrijkste thema in de Persvrijheidsmonitor 2022' (4 mei 2023), link. ↩
  20. VRT NWS, 'Nederlands boerenprotest tegen "onterecht negatief imago" veroorzaakte drukste ochtendspits ooit: 1.100 km file' (1 oktober 2019), link. ↩
  21. Sociaal en Cultureel Planbureau, 'Driekwart van de Nederlanders denkt dat polarisatie toeneemt' (29 december 2022), link. ↩
  22. Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen (RUG), 'Geschiedenis BBB' (geraadpleegd 2026), link. ↩
  23. VRT NWS, 'BBB nu in alle provincies de grootste partij geworden' (17 maart 2023), link. ↩
  24. Parlement.com, 'BBB (BoerBurgerBeweging)' (geraadpleegd 2026), link. ↩
  25. NOS, 'LTO stapt uit landbouwakkoord, minister teleurgesteld' (21 juni 2023), link. ↩
  26. Omroep Brabant, 'Streep door stikstofaanpak provincie: kabinet stopt met natuurbeleid' (4 september 2024), link. ↩
  27. Parlement.com, 'Tweede Kamerverkiezingen 2025' (geraadpleegd 2026), link. ↩
  28. Parlement.com, 'Kabinetsformatie 2025-2026' (geraadpleegd 2026), link. ↩
  29. Minister van LVVN (J. van Essen), Kamerbrief 'Weer ruimte voor boer, natuur en bouw: maatregelpakket voor landbouw, natuur en stikstof' (26 juni 2026), p. 2–3 en 20–21, link. ↩
  30. Planbureau voor de Leefomgeving, Reflectie op 'Weer ruimte voor boer, natuur en bouw: maatregelpakket voor landbouw, natuur en stikstof' (2026), link. ↩
  31. BNNVARA Vroege Vogels, 'De man die Nederland dit jaar op z'n kop zette' (22 december 2019), over Johan Vollenbroek en MOB, link. ↩
  32. Rechtbank Den Haag, 'Staat moet wettelijk stikstofdoel 2030 halen en voorrang verlenen aan gebieden met grootste stikstofoverbelasting' (22 januari 2025), ECLI:NL:RBDHA:2025:578, link. ↩
  33. Hart van Nederland, 'Boeren vertrokken bij distributiecentrum Albert Heijn in Zwolle' (10 juli 2020), link. ↩
  34. NOS, 'Vlag ondersteboven als steun voor boeren: "Beter dan snelwegen bezetten"' (12 juli 2022), link. ↩
  35. D. Veerman en E. Gravesteijn, 'De protesten en de motieven', in D. Veerman en E. Gravesteijn (red.), Daarom zijn boeren boos (Prometheus, 2025), h. 1.
  36. D. Veerman en E. Gravesteijn, 'Inleiding', in D. Veerman en E. Gravesteijn (red.), Daarom zijn boeren boos (Prometheus, 2025), inleiding.
  37. Europese Commissie, DG AGRI, 'EU actions to address farmers' concerns' (geraadpleegd 2026), link.
  38. A. Hoogendijk, 'Naar nieuwe collectiviteit', in D. Veerman en E. Gravesteijn (red.), Daarom zijn boeren boos (Prometheus, 2025), h. 4.