Ruilverkaveling

Lappendeken

Door erfenissen, koop en verkoop waren boerenbedrijven in de loop van eeuwen versnipperd geraakt. Een boer had soms tientallen percelen, verspreid over het dorp. Sommige stukken waren alleen over het land van de buren te bereiken. Sloten liepen grillig, wegen waren slecht en veel land was te nat.

De verschillen per streek waren groot. Rond 1950 was een perceel in Nederland gemiddeld 2,5 hectare groot.¹ In het Noord-Hollandse Geestmerambacht, het 'rijk van de duizend eilanden', lag het land van de tuinders verspreid over talloze eilandjes. Tien tot twintig percelen per bedrijf was gewoon, en sommige bedrijven hadden er meer dan zeventig, alleen per boot bereikbaar.² In de nieuwe Wieringermeer kregen boeren daarentegen kavels van twintig hectare.³

Ruilverkaveling kreeg niet in één keer aandacht, maar in golven. Elke golf had een eigen wet en eigen doelen.

Tot 1938: voorlopers en een trage start

De eerste ruilverkavelingen waren vrijwillig. Op Ameland werden tussen 1913 en 1916 de Ballumer Mieden opnieuw verdeeld.⁴ De Nederlandsche Heidemaatschappij voerde zulke projecten uit, ook in Dalfsen en Gieten.⁵ Die organisatie was bekend van het ontginnen van heide, zie De heide-ontginning.

In 1924 kwam de eerste Ruilverkavelingswet. Die ging alleen over landbouwgrond, en er was een dubbele meerderheid voor nodig: een meerderheid van de eigenaren én van de hectares.⁵ Het ging daardoor traag. Vanaf 1935 hielp de nieuwe Cultuurtechnische Dienst bij de voorbereiding.⁵ Tot 1938 was pas 9000 hectare opnieuw verkaveld.¹

1938: een tweede wet

De Ruilverkavelingswet van 1938 maakte het eenvoudiger. Ook overheden en landbouwverenigingen mochten nu een ruilverkaveling aanvragen. Een enkele meerderheid van eigenaren of van grond was genoeg. Het Rijk betaalde de administratieve kosten. Omdat de overheid ruilverkavelingen geschikt vond als werkverschaffing voor werklozen, kwamen er grote subsidies voor het grondwerk.⁵

Na de oorlog: Walcheren

Na de oorlog wilde de overheid snel meer voedsel produceren, met minder mensen. Daar was een ander landschap voor nodig.

Een bijzonder geval was Walcheren. De geallieerden bombardeerden in oktober 1944 de dijken, en het eiland liep onder water. Bij de wederopbouw werd het land meteen opnieuw ingedeeld, met nieuwe rechte wegen tussen de dorpen. In 1947 en 1948 werden er ongeveer 350 noodboerderijen gebouwd. Om ruimte te maken, kregen 118 Walcherse boeren voorrang op een boerderij in de Noordoostpolder.⁶

1954–1985: de grote golf

De Ruilverkavelingswet van 1954 maakte veel meer mogelijk. Het ging niet alleen om het ruilen van grond. Er kwamen ook nieuwe wegen, betere afwatering, egalisatie en soms nieuwe boerderijen buiten het dorp.⁷ Een klein deel van de grond kon voor andere doelen worden gebruikt, zoals reservaten voor planten en dieren, of recreatie.

Eigenaren in een gebied stemden over het plan. Als de meerderheid voor was, ging het door. Ook wie tegen was, moest dan meedoen. De overheid betaalde een groot deel van de kosten. In 1958 kwam er een meerjarenplan voor ruilverkaveling, dat uitdrukkelijk mikte op grotere bedrijven. Ruim tien jaar lang werd elk jaar met meer dan 50.000 hectare begonnen.⁷

De leiding lag bij de Cultuurtechnische Dienst. Landmeters, ingenieurs en planologen tekenden het land opnieuw. Ze bepaalden waar wegen kwamen, hoe het water liep en wie welke kavel kreeg. Een ruilverkaveling duurde vaak tien jaar of langer. Op Noord-Beveland bijvoorbeeld liep een project van 7470 hectare van 1961 tot 1975. Het aantal bedrijven daalde er van 233 naar 147, het aantal percelen van 1000 naar 423.⁸

Het resultaat was zichtbaar in heel Nederland. Tussen 1924 en eind 1985 werden 452 ruilverkavelingen afgerond, samen bijna 1,5 miljoen hectare.⁹ Nederland had toen zo'n 2 miljoen hectare landbouwgrond. Kronkelende sloten werden recht. Houtwallen, heggen en poelen verdwenen, omdat ze machines in de weg stonden. Het waterpeil ging omlaag, zodat het land eerder in het voorjaar bewerkt kon worden. Daardoor verdween op veel plaatsen ook nat land met bijzondere planten en dieren, zoals vochtige hooilanden. In 1990 was een perceel gemiddeld 5 hectare groot, twee keer zo groot als in 1950.¹

Vanaf 1985: landinrichting

Vanaf het midden van de jaren zestig groeide de kritiek. Natuurbeschermers en burgers zagen waardevolle landschappen verdwijnen. Ook boeren waren niet altijd blij: ze kregen soms slechtere grond, of moesten hun boerderij verlaten.

De doelen werden breder. Pas met de Relatienota van 1975 erkende de overheid natuur, landschap en recreatie als onderdeel van de inrichting van het platteland.⁷ Met de Landinrichtingswet van 1985 telden planten en dieren, landschap, recreatie en cultuurhistorie zwaarder mee.⁹ Ruilverkaveling werd zo landinrichting. Met de Wet inrichting landelijk gebied uit 2006 ging de verantwoordelijkheid grotendeels naar de provincies.¹ Nu wordt grondruil opnieuw ingezet, maar dan vaak om ruimte te maken voor beschermde gebieden, water en het verminderen van stikstof.

Een versnipperd land

Door erfdeling, koop en verkoop waren boerenbedrijven in de loop van eeuwen versnipperd geraakt. Een boer had soms tientallen percelen, verspreid over het dorp. Sommige stukken waren alleen over het land van de buren te bereiken. Sloten liepen grillig, wegen waren slecht en veel land was te nat om vroeg in het voorjaar te bewerken. Zolang arbeid goedkoop was en het werk met paard en hand gebeurde, was dat lastig maar te dragen. Toen de lonen na de oorlog snel stegen en de trekker opkwam, werd de lappendeken een rem op elke vernieuwing.

De verschillen per streek waren groot. Rond 1950 was een perceel in Nederland gemiddeld 2,5 hectare groot.¹ In het Noord-Hollandse Geestmerambacht, het 'rijk van de duizend eilanden', lag het land van de tuinders verspreid over talloze eilandjes. Tien tot twintig percelen per bedrijf was gewoon, en sommige bedrijven hadden er meer dan zeventig, alleen per boot bereikbaar.² In het Westland was in 1958 meer dan veertig procent van de kassen alleen per boot of te voet te bereiken.² In de nieuwe Wieringermeer kregen boeren daarentegen kavels van twintig hectare.³ Daar liet de overheid zien hoe een landbouwgebied eruit kon zien als het vanaf de tekentafel werd ontworpen.

Ruilverkaveling kreeg niet in één keer aandacht, maar in golven. Elke golf had een eigen wet en eigen doelen, en elke golf verschoof het evenwicht tussen het belang van de boer, de overheid en de omgeving.

Een trage start: de wetten van 1924 en 1938

De eerste ruilverkavelingen waren vrijwillig. Op Ameland werden tussen 1913 en 1916 de Ballumer Mieden opnieuw verdeeld.⁴ De Nederlandsche Heidemaatschappij voerde zulke projecten uit, ook in Dalfsen en Gieten.⁵ Die organisatie was bekend van het ontginnen van heide, zie De heide-ontginning.

In 1924 kwam de eerste Ruilverkavelingswet. Die ging alleen over landbouwgrond, en er was een dubbele meerderheid voor nodig: een meerderheid van de eigenaren én van de hectares.⁵ Daardoor kon een kleine groep tegenstanders een plan gemakkelijk blokkeren, en het ging traag. Vanaf 1935 hielp de nieuwe Cultuurtechnische Dienst bij de voorbereiding.⁵ Tot 1938 was pas 9000 hectare opnieuw verkaveld.¹

De Ruilverkavelingswet van 1938 maakte het eenvoudiger. Ook overheden en landbouwverenigingen mochten nu een ruilverkaveling aanvragen. Een enkele meerderheid van eigenaren of van grond was genoeg. Het Rijk betaalde de administratieve kosten. Omdat de overheid ruilverkavelingen in de crisisjaren geschikt vond als werkverschaffing voor werklozen, kwamen er grote subsidies voor het grondwerk.⁵ Ruilverkaveling diende hier dus niet alleen de landbouw, maar ook de bestrijding van werkloosheid.

Walcheren: herinrichting na de ramp

Na de oorlog wilde de overheid snel meer voedsel produceren, met minder mensen. Daar was een ander landschap voor nodig.

Een bijzonder geval was Walcheren. De geallieerden bombardeerden in oktober 1944 de dijken, en het eiland liep onder water. Bij de wederopbouw werd het land meteen opnieuw ingedeeld, met nieuwe rechte wegen tussen de dorpen. In 1947 en 1948 werden er ongeveer 350 noodboerderijen gebouwd. Om ruimte te maken voor grotere bedrijven, kregen 118 Walcherse boeren voorrang op een boerderij in de Noordoostpolder.⁶ De ramp werd zo een kans om in één keer een moderner landschap aan te leggen.

De grote golf: 1954–1985

De Ruilverkavelingswet van 1954 maakte veel meer mogelijk. Het ging niet alleen om het ruilen van grond. Er kwamen ook nieuwe wegen, betere afwatering, egalisatie en soms nieuwe boerderijen buiten het dorp.⁷ Een klein deel van de grond kon voor andere doelen worden gebruikt, zoals reservaten voor planten en dieren, of recreatie.

Eigenaren in een gebied stemden over het plan. Als de meerderheid voor was, ging het door. Ook wie tegen was, moest dan meedoen. De overheid betaalde een groot deel van de kosten. In 1958 kwam er een meerjarenplan voor ruilverkaveling, dat uitdrukkelijk mikte op bedrijfsvergroting. De minister zag schaalvergroting als een middel om de arbeidsproductiviteit, de productie per werkende, te verhogen zonder de totale productie al te veel op te jagen. Ruim tien jaar lang werd elk jaar met meer dan 50.000 hectare begonnen.⁷ Achter dit beleid zat volgens Bieleman een breder idee: een gezonde landbouw gold als voorwaarde voor een gezonde plattelandssamenleving, en die weer als stabiliserende kracht in de hele Nederlandse samenleving.¹¹

De leiding lag bij de Cultuurtechnische Dienst. Landmeters, ingenieurs en planologen tekenden het land opnieuw. Ze bepaalden waar wegen kwamen, hoe het water liep en wie welke kavel kreeg. Op de vergaderingen zaten de deskundigen achter de tafel en de boeren en eigenaren in de zaal; het ging om geld, maar ook om gevoel en familiegrond. In de Alblasserwaard ging het in 1965 om 20.500 hectare.¹¹ Een ruilverkaveling duurde vaak tien jaar of langer. Op Noord-Beveland bijvoorbeeld liep een project van 7470 hectare van 1961 tot 1975. Het aantal bedrijven daalde er van 233 naar 147, het aantal percelen van 1000 naar 423. Een gemiddeld bedrijf groeide er van bijna 25 naar ruim 41 hectare.⁸ In Geestmerambacht, waar de werken in 1968 begonnen, bleef van de 646 tuinders bij de start er na afloop 290 over. Het aantal percelen ging van 5546 naar 442.²

Een nieuw landschap

Het resultaat was zichtbaar in heel Nederland. Tussen 1924 en eind 1985 werden 452 ruilverkavelingen afgerond, samen bijna 1,5 miljoen hectare. Voor nog eens bijna 450.000 hectare was een ruilverkaveling aangevraagd.⁹ Nederland had toen zo'n 2 miljoen hectare landbouwgrond. Kronkelende sloten werden recht. Houtwallen, heggen en poelen verdwenen, omdat ze machines in de weg stonden. Het waterpeil ging omlaag, zodat het land eerder in het voorjaar bewerkt kon worden en zwaardere machines het konden dragen. Daardoor verdween op veel plaatsen ook nat land met bijzondere planten en dieren, zoals vochtige hooilanden. Dat waren zelf geen oerlandschappen, maar plekken die door eeuwen extensief boerenwerk waren ontstaan. In 1990 was een perceel gemiddeld 5 hectare groot, twee keer zo groot als in 1950.¹

De ruilverkaveling stond niet op zichzelf. Ze hoorde bij een heel pakket van maatregelen: voorlichting aan het hele boerengezin via de zogeheten streekverbetering, die na 1969 werd afgebouwd,⁹ en vanaf 1963 een fonds dat kleine boeren hielp te stoppen.¹¹ Zie De trekker en de boerenexodus.

Van ruilverkaveling naar landinrichting

Vanaf het midden van de jaren zestig groeide de kritiek. Natuurbeschermers, landschapsliefhebbers en burgers zagen waardevolle landschappen verdwijnen. Ook boeren waren niet altijd blij: ze kregen soms slechtere grond, of moesten hun boerderij verlaten.

De doelen werden breder. Het meerjarenplan van 1958 had nog geen oog voor landschap of recreatie. Pas met de Relatienota van 1975 erkende de overheid natuurbescherming, landschap en recreatie als onderdeel van de inrichting van het platteland.⁷ Met de Landinrichtingswet van 1985 telden planten en dieren, landschap, recreatie en cultuurhistorie zwaarder mee.⁹ Ruilverkaveling werd zo landinrichting: van een instrument voor de landbouw naar een instrument voor het hele landelijk gebied. Met de Wet inrichting landelijk gebied uit 2006 ging de verantwoordelijkheid grotendeels naar de provincies.¹ Nu wordt grondruil opnieuw ingezet, maar dan vaak om ruimte te maken voor beschermde gebieden, waterberging en het verminderen van de stikstofuitstoot. Het instrument is gebleven; het doel is omgedraaid.