Dierziekten: van ruimen tot zoönose

Varkenspest in Brabant

Op 4 februari 1997 werd klassieke varkenspest gevonden op een gemengd bedrijf met zeugen en vleesvarkens.¹ Die virusziekte treft alleen varkens. In het zuiden van het land, vooral in Oost-Brabant en delen van Limburg en Gelderland, stonden de bedrijven dicht op elkaar, en het virus ging makkelijk van stal naar stal. Het virus was waarschijnlijk al zo'n zes weken in het land voordat het werd ontdekt. Via twee besmette KI-stations voor varkens werden 1.680 bedrijven verdacht verklaard.¹

De overheid koos voor ruimen. Tot maart 1998 werden 429 bedrijven besmet verklaard, en hele gebieden gingen op slot. Op de besmette bedrijven werden zo'n 650.000 à 700.000 varkens gedood. Op bedrijven eromheen werden nog eens meer dan een miljoen dieren preventief geruimd.^1,2 Omdat varkens niet meer vervoerd mochten worden, raakten stallen overvol. Ook daar werden dieren gedood, om dierenleed te voorkomen: zo'n acht miljoen, vooral biggen. Dat was verreweg de grootste groep. In totaal kostte de epidemie 12,5 miljoen dieren het leven, de meeste gezond.²

De schade was groot, economisch en emotioneel. De ramp liet zien hoe kwetsbaar een gebied is waar veel dieren dicht op elkaar staan en veel vrachtwagens rijden. Landbouwhistoricus Jan Bieleman vraagt zich af of een epidemie van deze omvang te voorkomen was geweest in zo'n intensieve sector, terwijl de hygiëne op de grote bedrijven al zeer hoog was.³ Zie Het mestprobleem en zure regen voor hoe de varkens juist daar terechtkwamen.

BSE en mond-en-klauwzeer

BSE, de gekkekoeienziekte, is een hersenziekte bij runderen. In Groot-Brittannië verspreidde ze zich via diermeel in het voer. Mensen konden via rundvlees zeer waarschijnlijk een variant van de ziekte van Creutzfeldt-Jakob krijgen. In Nederland overleden drie mensen aan die variant. Na de epidemie werd diermeel als voer verboden en grotendeels vervangen door sojameel.⁴

In maart 2001 dook mond-en-klauwzeer op in Oene. Voor mensen is dat virus niet gevaarlijk, maar alleen landen zonder de ziekte konden vrij exporteren. In de jaren negentig was de EU gestopt met inenten tegen mond-en-klauwzeer, volgens critici vooral in het belang van de export.⁵

Op zo'n 2.500 bedrijven werden bijna 270.000 koeien, schapen, geiten en varkens gedood. Veel gezonde dieren werden eerst ingeënt om de verspreiding te remmen, en daarna toch geruimd.⁵ In Kootwijkerbroek verzette een heel dorp zich. Pas in januari 2020 oordeelde het College van Beroep voor het bedrijfsleven dat het ruimen van bijna 60.000 dieren op zo'n 240 bedrijven daar terecht was. De boeren kregen wel schadevergoeding, omdat de zaak veel te lang had geduurd.⁶

Vogelgriep: ook mensen ziek

In 2003 brak vogelgriep uit. Het virus verspreidde zich naar 255 bedrijven, en zo'n 30 miljoen kippen, ruim een kwart van alle kippen in Nederland, gingen dood of werden gedood.⁷ Bij 89 van de 453 onderzochte mensen werd het virus aangetoond, de meesten met een oogontsteking. Een dierenarts overleed.⁸ Het RIVM schatte later dat minstens duizend mensen besmet raakten, de meesten zonder klachten.⁷ Voor het eerst was een veeziekte ook direct gevaarlijk voor mensen.

Q-koorts

In juli 2007 werd in het Brabantse dorp Herpen een uitbraak van Q-koorts bij mensen vastgesteld.⁹ Q-koorts komt van een bacterie die vooral vrijkomt bij het aflammeren van besmette geiten en schapen, en met de lucht ver kan worden verspreid.¹⁰ In 2007 werden 195 patiënten gemeld, in 2008 1.003 en in 2009 2.424. Tot en met 2010 waren het er 4.033, vooral in Zuidoost-Nederland.¹¹

Het was de grootste uitbraak van Q-koorts die ooit wereldwijd is beschreven.¹⁰ Naar schatting bleven nog eens zo'n 50.000 besmettingen ongemeld.¹¹ Volgens deskundigen van drie ziekenhuizen zijn sinds 2007 116 patiënten aan de gevolgen overleden, de meesten aan chronische Q-koorts.¹⁰

Vanaf februari 2009 moesten grote melkgeiten- en melkschapenbedrijven in het zuiden hun dieren inenten. Eind 2009 werden uit voorzorg meer dan 50.000 drachtige dieren geruimd. Vanaf 2010 gold de vaccinatieplicht in het hele land. Daarna daalde het aantal patiënten snel.¹¹ Een evaluatiecommissie stelde achteraf vast dat het dossier in 2007, 2008 en tot de zomer van 2009 niet hoog op de prioriteitenlijst leek te staan.¹²

Een kwetsbaar systeem

De crises troffen een sector die in enkele decennia sterk was veranderd. In de decennia daarvoor waren varkens en kippen losgeraakt van de grond: ze leefden van ingevoerd veevoer, en op gespecialiseerde bedrijven stonden steeds meer dieren bij elkaar. Midden jaren tachtig stond 39 procent van de varkens op bedrijven met minder dan vijf hectare grond. Aan het eind van de twintigste eeuw had Nederland de hoogste varkensdichtheid ter wereld: gemiddeld 40 varkens per hectare bedrijfsgrond, tegen 25 in België en minder dan 10 in Denemarken.² Die concentratie lag vooral in Oost-Brabant, Noord-Limburg en de Gelderse Vallei. Zie Het mestprobleem en zure regen voor hoe de varkens juist daar terechtkwamen.

Zo'n systeem was efficiënt, maar ook kwetsbaar. Dieren, voer, mest en mensen gingen dagelijks per vrachtwagen van bedrijf naar bedrijf. Een virus dat eenmaal binnen was, kon zich langs dezelfde wegen verspreiden.

Varkenspest in Brabant

Op 4 februari 1997 werd klassieke varkenspest vastgesteld op een gemengd bedrijf met zeugen en vleesvarkens.¹ Deze virusziekte treft alleen varkens. Het virus was waarschijnlijk al zo'n zes weken in het land voordat het werd ontdekt. In het zuiden, vooral in Oost-Brabant en delen van Limburg en Gelderland, lagen de bedrijven dicht op elkaar, en het virus sprong makkelijk van stal naar stal. Via twee besmette KI-stations voor varkens werden 1.680 bedrijven verdacht verklaard.¹

De overheid koos voor ruimen: het doden en afvoeren van alle dieren op een bedrijf. Tot maart 1998 werden 429 bedrijven besmet verklaard, en hele gebieden gingen op slot. Op de besmette bedrijven werden zo'n 650.000 à 700.000 varkens gedood, en op bedrijven eromheen nog eens meer dan een miljoen preventief.^1,2 Het vervoersverbod zorgde voor een tweede probleem. Biggen werden geboren, maar mochten niet naar de mesterij, en de stallen raakten overvol. Om dierenleed te voorkomen, werden daar zo'n acht miljoen dieren gedood, vooral biggen. Dat was verreweg de grootste groep. In totaal kostte de epidemie 12,5 miljoen dieren het leven, de meeste gezond.²

De economische schade was groot, het persoonlijke leed van veel varkenshouders ook. Opnieuw laaide de discussie op of de varkensstapel drastisch moest krimpen.² Landbouwhistoricus Jan Bieleman houdt het bij een vraag: was een epidemie van deze omvang in zo'n intensieve sector wel te voorkomen geweest, terwijl de hygiëne op de grote bedrijven al zeer hoog was?³

BSE en mond-en-klauwzeer

BSE, de gekkekoeienziekte, is een hersenziekte bij runderen. In Groot-Brittannië verspreidde ze zich via diermeel in het voer: verwerkte resten van geslachte dieren, die als goedkope eiwitbron werden bijgevoerd. Mensen konden via rundvlees zeer waarschijnlijk een variant van de ziekte van Creutzfeldt-Jakob krijgen. In Nederland overleden drie mensen aan die variant. Na de epidemie werd diermeel als veevoer verboden en grotendeels vervangen door sojameel.⁴ Zo vergrootte een voedselcrisis de afhankelijkheid van eiwit uit het buitenland.

In maart 2001 dook mond-en-klauwzeer op in het Gelderse Oene. Voor mensen is dat virus niet gevaarlijk, maar de handelsregels waren streng: alleen landen die vrij waren van de ziekte, konden vrij exporteren. In de jaren negentig was de EU gestopt met inenten tegen mond-en-klauwzeer, volgens critici vooral in het belang van de export.⁵ Op zo'n 2.500 bedrijven werden bijna 270.000 koeien, schapen, geiten en varkens gedood. Veel gezonde dieren werden eerst ingeënt om de verspreiding af te remmen, en daarna alsnog geruimd.⁵ In Kootwijkerbroek verzette een heel dorp zich tegen die aanpak. De juridische strijd duurde bijna twintig jaar. Pas in januari 2020 oordeelde het College van Beroep voor het bedrijfsleven dat het ruimen van bijna 60.000 dieren op zo'n 240 bedrijven daar terecht was geweest. De boeren kregen wel een schadevergoeding, omdat de zaak veel te lang had geduurd.⁶

Vogelgriep: de sprong naar de mens

In 2003 brak vogelgriep uit in de pluimveehouderij. Het virus verspreidde zich naar 255 bedrijven. Zo'n 30 miljoen kippen, ruim een kwart van alle kippen in Nederland, gingen dood of werden gedood.⁷ Deze keer bleef het niet bij dieren. Bij 89 van de 453 onderzochte mensen werd het virus aangetoond, de meesten met een oogontsteking, en een dierenarts overleed.⁸ Het RIVM schatte later dat minstens duizend mensen besmet raakten, de meesten zonder klachten.⁷ Voor het eerst was een veeziekte in deze reeks ook direct gevaarlijk voor mensen. Daarmee kreeg een begrip een vaste plek in het debat: de zoönose, een ziekte die van dier op mens overgaat.

Q-koorts: ziek van de buren

In juli 2007 werd in het Brabantse dorp Herpen een uitbraak van Q-koorts bij mensen vastgesteld.⁹ Q-koorts wordt veroorzaakt door een bacterie die vooral vrijkomt bij het aflammeren van besmette geiten en schapen. Ze kan met de wind over grote afstand worden verspreid.¹⁰ Contact met dieren was dus niet nodig: wonen in de buurt van een besmet bedrijf was genoeg. In 2007 werden 195 patiënten gemeld, in 2008 1.003 en in 2009 2.424. Tot en met 2010 waren het er 4.033, vooral in Zuidoost-Nederland.¹¹

Het was de grootste uitbraak van Q-koorts die ooit wereldwijd is beschreven.¹⁰ Naar schatting bleven nog eens zo'n 50.000 besmettingen ongemeld.¹¹ Volgens deskundigen van drie ziekenhuizen zijn sinds 2007 116 patiënten aan de gevolgen overleden, de meesten aan chronische Q-koorts.¹⁰

Trage besluiten, harde maatregelen

Vanaf februari 2009 moesten grote melkgeiten- en melkschapenbedrijven in het zuiden hun dieren inenten. Eind 2009 werden uit voorzorg meer dan 50.000 drachtige dieren geruimd. Vanaf 2010 gold de vaccinatieplicht in het hele land, en daarna daalde het aantal patiënten snel.¹¹

Achteraf onderzocht een evaluatiecommissie waarom het zo lang had geduurd. Ze stelde vast dat het dossier in 2007, 2008 en tot de zomer van 2009 niet hoog op de prioriteitenlijst leek te staan.¹² Een deel van de verklaring lag in de verdeling van verantwoordelijkheden: het ministerie van Landbouw ging over de dieren, het ministerie van Volksgezondheid over de mensen, en gemeenten en GGD's over de lokale aanpak. Er was weinig kennis over de ziekte, en elke partij zag maar een deel van het probleem. Na Q-koorts was duidelijk dat diergezondheid en volksgezondheid niet langer los van elkaar te besturen waren.