Duur land, smalle marges

Grond: schaars en duur

In 2024 kostte een hectare landbouwgrond gemiddeld 85.300 euro, twee keer zoveel als twaalf jaar eerder.¹ Halverwege 2026 was dat al ruim 100.000 euro.² Alleen op Malta is landbouwgrond in de EU nog duurder, en Nederlandse boeren betalen de hoogste pacht.³

Dat komt doordat veel partijen dezelfde grond willen. Er moeten woningen, wegen en bedrijventerreinen komen. Het Natuurnetwerk Nederland wordt uitgebreid, en zonneparken en windmolens vragen ruimte. Grond is bovendien een stabiele belegging. Ook boeren steken hun winst vaak in grond, omdat andere investeringen onzekerder zijn.⁴ Voor een boer is een hectare met wat het gewas oplevert vaak niet terug te verdienen. Uitkoopregelingen voor veehouders brengen op termijn wel grond op de markt, maar overheden en melkveehouders zoeken juist extra grond. Tot medio 2026 bleef de prijs stijgen.^4,2

Wie grond niet kan kopen, kan pachten. Lange tijd beschermde de Pachtwet van 1958 de pachter sterk, met lange contracten en getoetste prijzen.⁵ Tegenwoordig worden veel contracten korter en vrijer gesloten, buiten de wettelijke maximumprijzen om.⁴ De eigenaar kan dan flexibeler omgaan met zijn grond, maar de pachter heeft minder zekerheid.

Hogere kosten

In 2022 schoten de prijzen van gas en stroom omhoog na de Russische inval in Oekraïne. Kunstmest, gemaakt met aardgas, werd veel duurder, net als veevoer. Volgens het CBS gaven boeren dat jaar bijna een kwart meer uit aan wat ze inkochten.⁶ Daarnaast vragen nieuwe regels voor mest, emissies en dierenwelzijn om investeringen in stallen en machines.

Voor veehouders komt de mest daarbij. Fosfaatrechten en mestnormen bepalen hoeveel dieren een bedrijf mag houden en hoeveel mest het op eigen grond kwijt kan. Wie wil groeien, moet rechten én grond kopen. Sinds 2026 geldt voor melkveehouders geen derogatie meer.⁷ Wie meer mest heeft dan hij op eigen grond mag gebruiken, moet die afvoeren. Dat kost geld en maakt grond nog gewilder.⁴ Hoeveel mest een hectare werkelijk verdraagt, hangt af van bodem, gewas en bemesting (zie Het mestprobleem en zure regen), maar de normen gelden grotendeels per hectare. Dus telt elke extra hectare.

Een zwakke plek in de keten

Een boer verkoopt aan een handelaar, een zuivelfabriek of een slachterij, die weer leveren aan supermarkten. Hij bepaalt de prijs niet zelf, en veel prijzen ontstaan op de wereldmarkt. Waarom dat zo is, staat in De boer en de supermarkt. Dat de landbouw over de grenzen handelt, is niet nieuw: dat gebeurt al eeuwen, van graan uit de Oostzee tot boter en kaas naar Engeland. Zie De Hanze en de Oostzeehandel.

Groter, of klem in het midden

Het antwoord op dalende marges was vaak: groeien. Meer dieren, meer hectares, meer machines. Waarom dat voor een boer logisch was, legt de tredmolen uit in De boer en de supermarkt. In 1950 waren er ruim 200.000 boeren met rundvee; in 2000 nog geen 46.000.⁸ Het aantal agrarische ondernemers daalt nog steeds met zo'n 3 procent per jaar.⁹ De bedrijven die bleven, zijn groter en vaak zwaar gefinancierd. Een hightech stal kan een lening vragen met een looptijd van dertig jaar.¹⁰

Volgens landbouwkundige Joris Relaes en historicus Yves Segers hebben vooral de middelgrote gezinsbedrijven het moeilijk. Een bedrijf kan doorgroeien en zo de kosten van nieuwe eisen opvangen. Of het kan kleiner produceren en meer verdienen met verkoop aan huis, eigen verwerking of andere activiteiten. Wie geen van beide lukt, zit klem, en dat zijn er nogal wat.¹¹

Wie groeit, heeft ook meer handen nodig dan het gezin heeft. In de glastuinbouw doen seizoenkrachten een groot deel van het werk, vaak arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa.^12,13 Volgens landbouweconoom Krijn Poppe en zijn medeauteurs wordt een deel van de kosten van betaalbaar voedsel op hen afgewenteld, via onderbetaling en slechte huisvesting.¹⁴

Wie neemt het over?

Een bedrijf overnemen kost een jonge boer al snel miljoenen. Hij moet grond, stallen en rechten afbetalen aan zijn ouders of aan de bank. Vaak lukt dat alleen als de ouders een deel van de waarde laten zitten. In 2020 had ruim de helft van de landbouwbedrijven een bedrijfshoofd van 55 jaar of ouder, en op de meeste daarvan stond geen opvolger klaar. Bij grote bedrijven was er vaker een opvolger dan bij kleine.¹⁵

Volgens Poppe en zijn medeauteurs komen zo binnen afzienbare tijd zo'n 20.000 bedrijven met hun grond op de markt. Jonge boeren moeten die dan overnemen tegen prijzen die nauwelijks terug te verdienen zijn. Volgens hen is er al twintig jaar geen grondpolitiek die grond voor jonge boeren vrijhoudt, terwijl dit te voorzien was.¹⁴ Zo komt de vraag terug die ook bij de eerste landbouwcrisis speelde: hoe verdien je je brood in een open, wereldwijde markt?

Grond: schaars en duur

In 2024 kostte een hectare landbouwgrond gemiddeld 85.300 euro, twee keer zoveel als twaalf jaar eerder.¹ In het tweede kwartaal van 2026 was het gemiddelde opgelopen tot 108.500 euro.² Alleen op Malta is landbouwgrond in de EU nog duurder, en Nederlandse boeren betalen de hoogste pacht van Europa.³

De oorzaak ligt in de concurrentie om ruimte. Er moeten woningen, wegen en bedrijventerreinen komen, het Natuurnetwerk Nederland wordt uitgebreid, en zonneparken en windmolens vragen ruimte. Grond is bovendien al decennia een stabiele belegging. Ook boeren steken hun winst vaak in grond, omdat andere investeringen onzekerder zijn.⁴ Zo wordt de prijs van grond steeds minder bepaald door wat er op geteeld kan worden. Ook de uitkoopregelingen voor veehouders werken niet in één richting. Volgens grondmarktonderzoeker Jop Woltjer van Wageningen Economic Research brengen stoppende bedrijven op termijn grond op de markt, maar kopen overheden grond voor woningbouw en natuur, en zoeken melkveehouders door het verdwijnen van de derogatie juist extra grond.⁴

Wie grond niet kan kopen, kan pachten. Lange tijd beschermde de Pachtwet van 1958 de pachter sterk, met lange contracten en getoetste prijzen: een kind van de naoorlogse gedachte dat de boer bestaanszekerheid verdiende. Sinds 2007 staat pacht in het Burgerlijk Wetboek.⁵ Naast de reguliere pacht bestaan nu kortere en vrijere vormen, en nieuwe contracten worden vaak buiten de wettelijke maximumprijzen om gesloten.^17,4 De eigenaar kan zo flexibeler met zijn grond omgaan, maar de pachter heeft minder zekerheid. Voor een jonge boer zonder eigen grond wordt het daardoor lastiger om een bedrijf op te bouwen.

Hogere kosten en mestnormen

In 2022 schoten de prijzen van gas en stroom na de Russische inval in Oekraïne omhoog. Kunstmest, die met aardgas wordt gemaakt, werd veel duurder, net als veevoer. Volgens het CBS gaven boeren dat jaar bijna een kwart meer uit aan wat ze inkochten, terwijl hun eigen verkoopprijzen gemiddeld 21 procent stegen.⁶ Daarnaast vragen nieuwe regels voor mest, emissies en dierenwelzijn om investeringen in stallen en machines.

Voor veehouders komt de mest daar nog bij. Fosfaatrechten en mestnormen bepalen hoeveel dieren een bedrijf mag houden en hoeveel mest het op eigen grond kwijt kan. Wie wil groeien, moet dus rechten én grond kopen. Sinds 2026 kunnen melkveehouders geen derogatie meer krijgen; op alle percelen geldt nu de norm van 170 kilo stikstof uit dierlijke mest per hectare.⁷ Een bedrijf dat meer mest produceert dan het op eigen grond mag plaatsen, heeft een mestoverschot en moet die mest afvoeren. Dat kost geld en maakt grond nog gewilder.⁴ Hoeveel mest een hectare werkelijk verdraagt, hangt sterk af van bodem, gewas en bemesting, en bij fosfaat ligt de grens vaak nog krapper, zie Het mestprobleem en zure regen. Toch zijn de normen grotendeels per hectare en per gewas vastgesteld. Daardoor telt elke extra hectare.

Een zwakke positie in de keten

Een boer verkoopt aan een handelaar, een zuivelfabriek of een slachterij, die weer leveren aan supermarkten. Van wat de consument betaalt, gaat vaak maar een klein deel naar de boer, en de prijs ontstaat meestal elders, niet zelden op de wereldmarkt. Dat is niet nieuw: de Nederlandse landbouw handelt al eeuwen over de grenzen, zie De Hanze en de Oostzeehandel. Waarom de boer een prijsnemer is en kostprijsverhogende regels zelden kan doorberekenen, wordt uitgewerkt in De boer en de supermarkt. Een Europese richtlijn uit 2019 verbiedt sindsdien een aantal oneerlijke handelspraktijken tegenover leveranciers, zoals later betalen dan dertig dagen na levering van bederfelijke producten.¹⁹

Groter, of klem in het midden

Het antwoord op dalende marges was decennialang: groeien. Meer dieren, meer hectares, meer machines. Dat dit voor de individuele boer een rationele reactie was op stijgende arbeidskosten en dalende productprijzen, en geen kwestie van hebzucht, laat de tredmolen zien, zie De boer en de supermarkt. In 1950 waren er 216.400 boeren met rundvee, in 2000 nog 45.800.⁸ Het aantal agrarische ondernemers daalt nog steeds met zo'n 3 procent per jaar.⁹ De bedrijven die bleven, zijn groter en vaak zwaar gefinancierd. Een hightech stal kan een lening vragen met een looptijd van dertig jaar.¹⁰ Zo'n looptijd botst met beleid dat elke paar jaar verandert.

Landbouwkundige Joris Relaes en historicus Yves Segers zien de grootste problemen bij het middelgrote gezinsbedrijf. Investeringen in milieu, klimaat en dierenwelzijn zijn alleen met voldoende schaal terug te verdienen en drijven zo de schaalvergroting aan. Een bedrijf kan doorgroeien en de nieuwe eisen opvangen met efficiëntie, of terugschakelen en meer toegevoegde waarde zoeken via thuisverkoop, eigen verwerking of nevenactiviteiten. Wie daartussen blijft hangen, zit klem. Volgens de auteurs mogen boeren de duurzaamheidsopgaven daarom niet alleen dragen: ook toeleveranciers en verwerkers moeten hun verantwoordelijkheid nemen.¹¹

Wie groeit, heeft ook meer arbeid nodig dan het gezin kan leveren. In de glasgroenteteelt verrichtten seizoenkrachten rond 2019 ongeveer 60 procent van het werk; het kunnen scholieren zijn, maar ook tijdelijke arbeidsmigranten.¹² Volgens Krijn Poppe is de toestroom van goedkopere arbeidskrachten eeuwenoud; na de val van de Muur kwamen arbeidsmigranten vooral uit het voormalige Oostblok. Zij doen in slachterijen, glastuinbouw en grote varkensbedrijven veel uitvoerend werk. Daar staan druk op de woningvoorraad en slechte arbeidsomstandigheden tegenover.¹³ Poppe en zijn medeauteurs zien hierin een vorm van afwenteling van de kosten van betaalbaar voedsel.¹⁴

Wie neemt het over?

Een bedrijf overnemen kost een jonge boer al snel miljoenen. Hij moet grond, stallen en rechten afbetalen aan zijn ouders of aan de bank. Vaak lukt dat alleen als de ouders een deel van de waarde laten zitten, wat weer vragen oproept over een eerlijke verdeling met broers en zussen. In 2020 had ruim de helft van de landbouwbedrijven een bedrijfshoofd van 55 jaar of ouder, en op 59 procent daarvan stond geen opvolger klaar. Hoe groter het bedrijf, hoe vaker er wel een opvolger was; bij melkvee vaker dan in de akkerbouw.¹⁵

Volgens Poppe en zijn medeauteurs komen zo binnen afzienbare tijd zo'n 20.000 bedrijven met hun grond op de markt, terwijl jonge opvolgers aarzelen omdat de grond te duur is om terug te verdienen. Zij wijzen erop dat er al twintig jaar geen grondpolitiek is die grond voor jonge boeren reserveert en de prijs reguleert, hoewel deze situatie voorzienbaar was.¹⁴ Of zo'n grondpolitiek wenselijk is, is onderwerp van debat; tegenover het belang van jonge boeren staat dat van grondeigenaren, vaak de boeren zelf, voor wie de grond hun pensioen is.

Zo keert een vraag terug die ook tijdens de De landbouwcrisis aan het eind van de negentiende eeuw speelde: hoe verdien je je brood in een open, wereldwijde markt? Toen lag het antwoord in specialisatie, coöperatie en kennis. Welke antwoorden nu passen, bij duurdere grond, strengere milieugrenzen en een kleinere marge, is nog open.